TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİ
MADENÎ PARALARI KENARLARINDAKİ YAZILAR
Tevfik Seno ARDA
Altın ve gümüş gibi değerli metallerden darp edilen paraların kenarlarına, metalin bazı açıkgöz kimselerce aşındırma yoluyla çalınmasına engel olmak için tırtık yapılması eski bir önlemdir. Zamanla süs niteliği de kazanan bu koruyucu önlem, yalnız altın ve gümüş paralarda değil, biraz da taklitleri önlemek amacıyla değersiz metallerden darp edilmiş olanlarda da kullanılmıştır. Darp tekniğinin gelişmesiyle, tırtıklar yanında motif ve yazılar da paraların kenarlarına işlenmiştir.
Paranın tuğra tarafı üstte kalacak şekilde tutulması olağan sayılırsa, kenarlarına yazı istenen paralarda bu yazının doğru ya da baş aşağı konumda bulunabileceği açıktır. Bu durum, ayrıntılı koleksiyon yapma meraklılarına, koleksiyonlarını kenar yazısı doğru ve ters basılı paralarla zenginleştirme olanağını getirmektedir. İzleyen paragraflarda, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemleri madeni paraları bu acıdan gözden geçirilmektedir.
Osmanlı dönemi paralarında, kenarlar düz ya da tırtıklı olup yazı ve motiflere rastlanılmamaktadır.
T.C. döneminde darp edilen paralardan birinci seri olarak adlandırılabilecek, arap harfli paralarda (Hicri 1340-Miladi 1928) da, kenarlar yalnız tırmıklandırılmış olup yazı ya da motif yoktur.
T.C. dönemi ikinci serisinde (1934-1946) ise, kenarları düz olan 1 Kuruş ve 10 Paralar dışında, diğer paraların kenarlarında, tırtıkların yanı sıra, T.C. ibaresini taşıdıkları; ancak baskı tekniği dolayısıyla kenar yazıların daima doğru konumda oldukları izlenebilir.
T.C. dönemi üçüncü serisinde (1947-1957), kenarları düz olan 2 1/2 Kuruş ve 1 Kuruşlar ile, kenarlarında yalnızca tırtık olan 1957 tarihli 1 Liranın dışında tüm paralar TÜRKİYE CUMHURİYETİ ibaresini taşımaktadırlar. Yazının tırtıklar üzerine yazılmış bulunduğu 1947 ve 1948 tarihli gümüş 1 Lira ve 50 Kuruşlukların çil olanlarında ibarenin seçilmesi oldukça zordur; ancak diğerlerinde kolaylıkla okunabilmektedir. Bu seride, kenar yazılarının doğru konumlu olanları yanında ve eşit olasılıkla, baş aşağı alanları ile de karşılaşılabilmektedir.
T.C. dönemi dördüncü serisinde (1958- ...), 10 Kuruş. 5 Kuruş ve 1 Kuruşların kenarları düz, 5 Lira ve 50 Kuruşların kenarları ise yalnızca tırtıklıdır. 2 1/2 Lira ve 25 Kuruşların kenarlarında T.C., 1 Liralarınkinde ise TÜRKİYE CUMHURİYETİ ibareleri motiflerle birlikte bulunmakta ve eşit olasılıkla, doğru ve baş aşağı konumlu olanları ile karşılaşılabilmektedir.
T.C. dönemi anı ve yardım amaçlı özel paralar serisinde kenar yazılara, motiflerle birlikte, 1960 tarihli 10 Lirada T.C. ve 1970 tarihli 2 1/2 Lirada F.A.O. rastlanmaktadır. Yazılar eşit olasılıkla doğru ve ters konumlardadır. Diğer anı ve yardım paralarından 1971-1975 tarihli 10 Kuruşluklarla 1975 tarihli 5 Kuruşun kenarları düz; 1970 tarihli 25 Lira. 1971-1972-1973 tarihli 50 Liralıklar ile 1973 tarihli 100 Lira ve 500 Liranın kenarları yalnızca tırtıklıdır.