Bültenlere Dön

 İLHANLI HÜKÜMDARI AHMED TEKÜDAR’IN GÜMÜŞ PARALARI

Tuncay AYKUT

Bu yazıda bahis mevzu edeceğim dirhemler, İran’da hüküm süren İlhanlı Devletinin üçüncü hükümdarı Ahmed Teküdar’a aittir. Hülâgu’nun oğlu olan Ahmed, kardeşi Abaka’nın ölümünü müteakip kısa bir süre (681-683 H/1282-1284 M) tahta sahip oldu. 2,5 sene kadar süren bu devre de yeğeni Argun ile sürekli mücadele ile geçti ve nihayet bu anlaşmazlık Ahmed’ın tahtını ve hayatını kaybetmesi ile sonuçlandı.

Ahmed Teküdar’ın sikkeleri fazla değildir. Yapı ve Kredi Bankası Koleksiyonunun İlhanlılar bölümünü 1975 senesinde tetkik eden Amerikalı mütehassıs A. P. Mortinez, gözden geçirdiği diğer koleksiyonlara kıyasla Bankanın, Ahmed’in 11 adet gümüş parasına sahip olmasını takdirle karşıladığını söylemişti. Daha sonra yapağımız dikkatli bir çalışma ile bu dirhemlerin birinin diğerlerine nazaran hayli farklı olduğunu ortaya çıkardık. Diğer 10 adedinin önyüzlerinin benzerliği dolayısıyla aynı darbyerinde (Tebriz) basıldığını kabul edebiliriz. Arkayüzlerinin farklılıklarına göre bunlar üç tip halindedir.

A Tipi

Bu tipten 4 adet mevcuttur, darpyeri Tebriz ve tarih 681 ve 682 olanları vardır. Ahmed’den önce Abaka’nın Tebriz’de basılan dirhemlerinde olduğu gibi arkayüzde Arap harfleri kullanılmamıştır [1].

B Tipi

Bu tipten de 4 adet mevcuttur, darpyeri Tebriz ve tarih 632 ve 683 olanları vardır. En altta Arap harfleri ile isim yazılması Ahmed ile başlayan bir usuldür. Bunu daha sonra Argun, Ceyhatu ve Boydu da kullandılar [2].

C Tipi

Bu tipten 2 adet mevcuttur.

Moğol-Uygur harfleri ile yazılı ibarenin orta satırına “Sultan Ahmed” şeklinde hükümdarın adının yazılması Ahmed’e münhasır kalmıştır. Gerçi daha sonraları Gazan da ismini “Gazan Mahmud” olarak ortaya yazdı ise de Moğolca ibare farklıdır ve “Sultan” unvanı da yoktur [3].

Tebriz’de basıldığını kabul ettiğimiz bu dirhemlerden başka olarak Ahmed’in adını taşıyan bir sikkemiz daha mevcuttur. Bu dirhem, İlhanlıların ilk hükümdarı Hülâgu’nun paralarını andırmaktadır. Merkezdeki yazının daire içine konulması ve çevrede dairevî yazıların bulunması (burada okunamamaktadır). Hülâgu ve Abaka’nın paralarının karakteristik görünüşleridir. Hülâgu’nun paralarında önyüzdeki Kelime-i Tevhid daima  ile tamamlanırken, burada en altta “es-Suttan Ahmed” ibaresi yer almaktadır ki bu ilgi çekicidir. Zira İlhanlı paralarında alışıla gelmiş olan, hükümdarın adının arkayüzde bulunmasıdır. Burada ise önyüzde Arap harfleri ile ve arkayüzde Uygur harfleri ile sultanın adının yazıldığını görüyoruz. Önyüzünde de Sultan adı yazılmış dirhemlerden koleksiyonumuzda (bütün İlhanlı devresi için) sadece 2 adet mevcuttur ki bunlar Gazan Mahmud’a aittir.

Darpyeri Mardin olan ve bir tarafta Arap harfleri ile “es-sultan Mahmud”, diğer tarafta yine Arap harfleri ile “Kazan” ismi bulunan bu dirhemlerde; Moğolca “Argun Han namına basıldı” yazılı olması da tuhaftır [4]. Tarihi 695 olan bu paraları Mardin’de Artukoğulları’ndan Necmeddin Gazi II, tabi olduğu İlhanlı hükümdarı namına basmıştır.

Bahis mevzuu ettiğimiz dirhemin de önyüzünde “Sultan Ahmed” isminin bulunması, bunun da İlhanlılara tabi bir yerli sülâle tarafından darbettirildiğini düşündürürse de etraf yazıları okunmadığı için yeni bir örnek bulununcaya kadar kat’i bir hüküm verilmez.

Paranin arkayüzünde üstte Kubilây Kaan’ın adı “Kaanü’l azam” olarak zikredilmektedir ki Ahmed’den sonra bu usul tamamen kalkmıştır [5]. Üçüncü satırda Moğol-Uygur alfabesi ile “İlhan Abed” ibaresi yazılıdır ki başka hiç bir parada görülmüş değildir. Hülâgu ve Abaka Arap harfleri ile “İlhana’l muazzam” yazdıkları halde, burada iki ayrı alfabe ile de “İlhan” yazılıdır.

önyüzü            arkayüzü