Bültenlere Dön

SELİM III DÖNEMİNDE İSTANBUL’DA BASILAN GÜMÜŞ PARALAR

Tevfik Seno ARDA

1203-1222 H (1789-1807 M) yıllarında saltanat süren, Sultan Mustafa III oğlu Sultan Selim Han dönemi, İkinci Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya savaşı içinde başlar. Çağdaş komşu hükümdarlar Çariçe Katerina II ve İmparator Jozef II’dirler. Bir önceki Sultan Abdülhamid I, Özü kal’asının düşüp müslüman halkının Ruslar tarafından kılıçtan geçirilmesi nedeniyle üzüntüsünden ölmüştür. İki cephede birden savaşan ordular yenilgi üzerine yenilgi almaktadırlar. Kimse vezir-i azam olmayı dilemediğinden, devlet adamları içinden kur’a ile seçim yapılmaktadır. İçte kargaşa, dışta bozgunlar Osmanlı devletini sarsmakta, Çariçe II. Katerina, Rusya’nın himayesinde merkezi İstanbul olacak bir Yeni Bizans İmparatorluğu kurarak başına torunu Konstantin’i geçirmeyi ciddî olarak tasarlamaktadır.

Ancak Selim III’ün tahta çıkış yılına rastlayan Fransız İhtilâl i Osmanlıları dolaylı olarak kurtarır. Oldukça iyi koşullarla 1791’de Avusturya ile Ziştovi ve 1792’de Rusya ile Yaş anlaşmaları yapılır.

Barış dönemi özellikle askeri yanı ağır basan bir yeni düzen (Nizam-ı Cedid) çabaları içinde geçer. Ancak dış olaylar bu düzenin yerleşmesine olanak tanımazlar.

1798’de Napolyon Mısır’ı işgal eder ve bu durum 1801 El-Ariş anlaşmasına kadar 3 yıl sürer. 1806’da Rus saldırısı üzerine Rusya ile savaş yeniden başlar. Yeni ordu cephede iken yenileştirme hareketine karşı olanlar harekete geçerler. Şeyh-ül İslam Ataullaf Efendi ve sadaret kaymakamı Köse Musa Paşa’nın kışkırtmalarıyla Boğaz yamakları başlarında Kabakçı Mustafa olmak üzere isyan ederler. Selim III isyanın bastırılması için ordunun cepheden geri çağrılmasını kabul etmez ve isyancılar kendisini tahttan indirerek yeğeni Mustafa IV’ü tahta çıkarırlar. Selim III bir yıl sonra, Alemdar Mustafa Paşa’nın Bab-ı Alî baskını sırasında Mustafa IV tarafından öldürtülmüştür.

Selim III, İstanbul’da darbettirdiği bütün paralarında yalnız “İslambol” adını kullanan tek sultan olduğu gibi, Ahmed III’den bu yana Mahmud I, Osman III, Mustafa III ve Abdülhalmid I dönemleri paralarında zaman zaman görülen bu adı kullanan son sultandır da. Bunda belki Çariçe II. Katerina’nın Yeni-Bizans imparatoru yapmayı tasarladığı torunu Konstantin ile Kostantaniye arasındaki çağrışım da etkili olmuştur.

Osmanlı Devletinin en büyük ve ağır gümüş paralan olan 100 Paralar Selim III döneminde kullanılmışlardır. İstanbul’da 100 Paraların yanı sıra 80 Para (2 Kuruş), 60 Para (Çifte Zolta), 40 Para (Kuruş), 20 Para (Yarım Kuruş), 10 Para, 5 Para, 1 Para ve akçeler de darbedilmiştir. Saltanatın son yıllarında paraların kalitesinde bir düşme izlenebilir. Ayrıca çap ve ağırlıklarında da önemli oynamalar vardır. Bu bakımdan izleyen tanıtıcı şekillerin yanında belirtilen ağırlıklar çeşitli kaynaklardan yararlanılarak çıkartılan ortalama değerlerdir.

İstanbul’da darbedilen gümüş paralardan 100 Para, 80 Para, 10 Para ve 1 Paralar genellikle bolca bulunurlar. Ancak bu bolluk, mecidiye ve aksamı gümüş paralarınkine kıyasla zayıftır. Ayrıca 10 Paraların çoğunluğu delik bulunduğundan deliksizleri ender kabul edilebilir. 40 Para ve 5 Paralar ender, 60 Paralar daha ender, 20 Para ve 1 Akçeler çok daha enderdir. Ayrıca bütün bu paraların 15. saltanat yılından sonrasına daha az rastlanır; hele 19. yılları çok enderdir. İzleyen çizelgede varlığı bilinen paralar X işareti ile gösterilmiş olup enderlikler, bu konudaki bilgiler tam oturmadığından belirtilmemişlerdir.

Paralarda kalıp farklarına sıkça rastlanabilir. Ayrıca birinci saltanat yılı tuğralarının bazısında, sağ alt kenarda, Selim’in “S”si yerine Han’ın “H”sinin bulunduğu bir istif şekli de vardır ve çok enderdir (Çizelgede 1 H satırı).

100 Para: Ø 43-45 mm., ortalama 31,89 gr.

80 Para (ikilik): Ø 41-44 mm, ortalama 25,00 gr.

60 Para (çifte zolta): Ø 40-43 mm, ortalama 18,73 gr.

40 Para (kuruş): Ø 35-39 mm, ortalama 12,57 gr (80 para gibidir).

20 Para (yarım kuruş): Ø 31 mm. ortalama 6,20 gr (80 para gibidir).

10 Para: Ø 23-24 mm, ortalama 2,99 gr (80 para gibidir).

5 Para: Ø 19-20 mm, ortalama 1,49 gr (80 para gibidir).

1 Para: Ø 15-16 mm, ortalama 0,31 gr (80 para gibidir).

1 Akçe: Ø 12 mm, ortalama 0,12 gr (80 para gibidir).

III. Selim döneminde İstanbul’da basılan gümüş paralar çizelgesi

Verdiği değerli bilgilerle bu yazının hazırlanmasına olanak veren Sayın Cüneyt ÖLCER’e burada teşekkürü bir borç bilirim.