Bültenlere Dön

MİLATTAN ÖNCE BASILAN TÜRK PARALARI

İbrahim TÖZEN

Yapı ve Kredi Bankası’nın 1953 yılında, kültür hizmetleri yanında bir de para koleksiyonu yapmaya başlaması ve bunları ara sıra Bankanın Galatasaray Galerisinde sergilemesi, 1968 yılında “Osmanlılarda Madenî Paralar” kataloğunu yayınlaması ve bunun arkasından No. 1 den başlayarak “Nümismatik Yayınları”na da devam etmesi, birçok vatandaşımızı para koleksiyonu yapmaya özendirmiş ve koleksiyon meraklılarının “Türk Nümismatik Derneği”ni kurmalarına da önayak olmuştur. Böylelikle tarihi eserlerimizin yabancı ülkelere akışı kısmen de olsa önlenmiş bulunmakta idi.

Bu özendirmeler sayesinde genç koleksiyoncularımız hızla çoğalırken 1710 sayılı Eski Eserler Kanunu yürürlüğe girmiş, kanunun yüklediği sorumluluğu ve çarptırılacağı cezaları göze alamayanlar yaptıkları koleksiyonları elden çıkarmaktan başka çare bulamamışlardır. Bu da karaborsacılara ve özellikle kaçakçılara yeni fırsatlar hazırlamıştır. Bu kanun değişmediği veya koleksiyoncuların bulabildikleri kimselerden serbestçe para satın almalarını sağlayacak şekilde ayarlanmadığı sürece, kanuna saygılı kimseler için, koleksiyon yapma olanağı bulunmayacak, o güzel eserlerimizin dış ülkelere akışı sürüp gidecektir.

Osmanlılar devrinde Türkiye’de yayınlanan para kataloglarına bakılırsa, bir ikisi müstesna, hemen hemen hepsi Müze-i Hümayun tarafından çıkarılmıştır. Bunlar da yalnız İslâmi paraları kapsamaktadır. Buna göre o devirde para koleksiyonu yapanların, İslamiyet’ten önce basılmış Türk paraları ile pek ilgilenmediği görülmektedir.

Yapı ve Kredi Bankası koleksiyonunda MÖ basılmış Türk paraları da vardır. Bu çok değerli paralar arasında, vaktiyle Ankara Atatürk Lisesi Resim ve Sanat Tarihi hocası iken Hükümetimiz tara­fından vazife ile Afganistan’a gönderilmiş bulunan Sayın Nusret KARACA’nın orada kaldığı yıllar zarfında toplamış olduğu antika paralar da bulunmaktadır. Bu paralardan bir kısmının Turanlılara ait olduğuna işaret eden Karaca, bunları şöyle tarif etmiştir:

• Zoomorflk üç figürlü sikkeler nadirdir. Bu sikkeler Orta Asya sikkelerinin ilkeleri sayılır, Lidya yedinci yüzyıl sikkelerde muasırdır. Hiç bir sikke şeklen diğerine benzemez. Türk asıllı kavimlerin motiflerini taşırlar. Coğrafya bakımından bulundukları yer güney doğu Türkistan’dır. Yüzünde üç mabut ihtimali olan üç gravür vardır. Üstte zoomorfik şekiller mevcut olup yazı yoktur. Bu motifler Turanlı kavimlerde görülmektedir.

• Zoomortik Orta Asya motifli ve güneş kursu taşıyan yazısız sikkelerdir. Yüzü; Orta Asya Turan yurtlarında kullanılan totomik ve zoomorfik işaretli. Tersi; tek monogramlı yazısıdır.

• Zoomorfik kadratüm enküzüm yazısız monogramlı sikkeler. Yüzünde ekseriya güneş kursu vardır. Bu şeklileri Turan kavimi kullanmıştır. Tersi: Kadratüm enküzüm, daima tek yüzlüdür.

Gerek koleksiyoncularda ve gerekse elimize gecen kataloglar­da bu gibi paralara rastlayamamıştım. Ancak, I. G. Morgan’ın 1923-1936 tarihinde Paris’te basılmış olan “Manuel de Numismatique Orientale” adlı kitabının Cilt I, s. 345 de bu paralardan bazılarının resimlerini görmüş bulunmaktayım. Yazar, bunların Hindistan ilkel paraları olduğuna ve tahminen MÖ VI veya V. yüzyıllarda basıldığına işaret etmiş ve bazı nümismatların, bu paraların çok daha evvel basılmış olduğunu ifade ettiklerini ve fakat kanısınca bunun abartılmış bulunduğunu da ilâve etmiştir.

Paralar, dörtken, dikdörtgen ve yuvarlak şekillerdedir. Çok ilginç bulduğum için üç tane gümüş sikkeyi yayınlamayı faydalı buldum. Daha fazla bilgiye sahip nümismat arkadaşlar varsa ve bizi aydınlatırlarsa minnettar kalacağımı arz ederim.

No: 1, kutru : 11-27 mm., ağırlığı: 3,40 gr.

No: 2, kutru : 19-21 mm., ağırlığı: 2,98 gr.

No: 3, kutru : 16 mm., ağırlığı: 3,25 gr.