Bültenlere Dön

ABDÜLHAMİD I DÖNEMİNDE İSTANBUL’DA BASILAN GÜMÜŞ PARALAR

Tevfik Seno ARDA

1187-1203 H (21.01.1774-07.04.1789 M) tarihleri arasında saltanat süren Sultan Ahmed III oğlu Sultan Abdülhamid I bir önceki hükümdar Sultan Mustafa III’ün kardeşi, bir sonraki hükümdar Sultan Selim III’ün amcası, sonraki hükümdarlardan Sultan Mustafa IV ve Sultan Mahmud II’nin de babasıdır. Sultan Mustafa III’ün ölümü üzerine 8 Zilkade 1187 de 27. Osmanlı sultanı olarak tahta çıktığında 49 yaşında idi. Çağdaş komşu hükümdarlar Çariçe Katerina II ve İmparator Jozef II olup Amerika kolonilerinin bağımsızlıklarını kazanmaları da bu döneme rastlar.

Hükümdarlık yıllarının başlıca önemli olayları arasında 1783’de Rusların Kırım’ı ilhakı ve 1787’de başlayan ikinci Osmanlı-Rus ve Osmanlı-Avusturya savası belirtilebilir. İki cephede birden sürdürülen bu savaş, talim, araç-gereç yönünden zayıf olan ve pek de iyi yönetilmeyen Osmanlı ordusu için hezimet halini almış ve kalelerle müstahkem mevkiler ard arda kaybedilmiştir. Özü kalesinin düşüp içindeki sivil müslüman halkın Ruslarca katledilmesi padişahın teessürden ölümüne neden olmuştur.

Sultan Abdülhamid I, onbeş yılı biraz aşan saltanatı süresince İstanbul’da değişik değerlerde gümüş paralar darbettirmiştir. Bu paralarda çeşitli kalıp farklarına rastlanabildiği gibi çap ve ağırlıklarında da önemli oynamalar vardır. İzleyen paragraflarda belirtilen ağırlıklar değişik kaynaklardan yararlanarak belirlenmiş ortalama değerlerdir.

Sultan Abdülhamid I’in saltanatının yaklaşık ilk dört ayında darbedilen paralarındaki tuğranın istifinde, sağ alt köşede adının baş harfi “ayın” var iken daha sonra han kelimesinin “ha” sı aynı yere gelmiştir. Böylece, birinci saltanat yılında iki değişik tuğra kullanılmıştır [1].

Aşağıda, en büyük değerden başlamak üzere, İstanbul’da darbedilen gümüş paralar hakkında aydınlatıcı bilgiler verilmiştir.

80 Para (2 Kuruş): Ø 43-44 mm; ortalama 30.33 gr.

Yalnız 16. saltanat yılında darbedilmiş olup ender bir paradır.

60 Para (çifte zolta): Ø 42-45 mm; ortalama 27,22 gr.

Paranın önyüzünün ikinci satırında, 02-A ve 02-B şekillerinden de kolaylıkla izlenebileceği gibi değişik iki istifle karşılaşılır [1]. 02-A türü 11. saltanat yılına kadar kullanılmış olup istif farkı dışında “Abdülhamid” kelimesinin üst başında önceleri bir çiçek, 8. yıldan sonra da bir damga “” vardır. 11. saltanat yılından sonra karşılaşılan 02-B türünde istif değişikliği dışında, “Abdülhamid” kelimesinin üst başındaki süs kaldırılmış, buna karşılık “Dame mülkehu” sonuna bir damga eklenmiştir.

Paranın arka yüzünde, saltanat yılının her iki yanındaki ok biçimli süslerin bazı kalıplarda bulunmamakta olduğu yazarca izlenmiş olup ayrıntılı bir inceleme gerektirebilir.

60 para, 3.- 16. saltanat yılları arasında basılmış olup 16. yılı enderdir.

40 Para (Kuruş): Ø 37-40 mm; ortalama 18,35 gr.

Önyüzde 03-A türü, ilk saltanat yılının başında karşılaşılan sağ alt köşesi “ayın”lı tuğrayı, 03-B ve 03-C türleri ise olağan tuğrayı göstermektedirler. Tuğranın sağındaki iki ok ve damga 8. saltanat yılında çiçek süslemesine dönüşmüştür.

03-A türü ile 03-C’in 16. yılı enderdir.

30 Para (zolta): Ø 35-37 mm; ortalama 13,73 gr.

60 para gibidir.

İlk üç yılı hariç çok enderdir.

20 Para (yarım kuruş): Ø 31-33 mm; ortalama 8,84 gr.

40 para gibidir.

Her yılı ender olup, 03-A türü ile 16. saltanat yılı çok enderdir.

10 Para: Ø 24-25 mm; ortalama 4,28 gr.

Genel olarak 40 para gibidir. 40 paradan farklı olarak, 15. saltanat yılından itibaren tuğranın sağındaki çiçek biçimindeki süsün yaprakları dolmaktadır.

Delik olmayanlarına az rastlanır. 03-A türü ile 16. saltanat yılı enderdir.

5 Para: Ø 20-21 mm; ortalama 2.06 gr.

Genel olarak 10 para gibidir. Ancak ilk yılda 03-A türü yerine

şekli ile darbedilmiştir [5, 6, 7]. Bu paranın arka yüzü (R4), 1 paraların arka yüzleri (R5)’e benzer. 8. saltanat yılına kadar tuğranın sağındaki süsler ayrıntılı bir inceleme gerektirir.

5 paraların delik olmayanları enderdir. 04 türü pek çok ender, 16. saltanat yılı çok enderdir.

1 Para: Ø 15-16 mm: ortalama 0,41 gr.

8. saltanat yılından itibaren tuğranın sağında bir çiçek yer almaktadır. Ayrıca birinci saltanat yılının ilk aylarında 04 türü önyüze de rastlanır.

04 türü ile 16. saltanat yılı enderdir.

1 Akçe: Ø 11-12 mm;  ortalama 0,14 gr.

1 para gibidir.

Bütün akçeler çok ender olup 04 türü pek çok enderdir. Yazar 16. saltanat yılı akçesine ait bir bilgiye rastlamamıştır.

Teşekkür:

Yazının başını süsleyen portreyi yayınlamama izin veren orijinalin sahibi Sayın Dr. Kâzım ERTÜRK’e ve yaptığı değerli eleştirilerle bu küçük incelemenin hazırlanmasına olanak veren Sayın İnş. Y. Müh. Cüneyt ÖLÇER’e teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.

Abdülhamid I döneminde İstanbul’da basılan gümüş paralar çizelgesi

Referanslar:

- Nuri Pere, Osmanlılarda Madeni Paralar. İstanbul, 1968.

- Cüneyt Ölçer, Sovyet Rusya müzelerindeki Nadir Osmanlı Paraları. İstanbul, 1972.