Bültenlere Dön

DANİŞMENDOĞLU AYNÜDDEVLE’NİN BAKIR SİKKESİ

Tuncay AYKUT

1071 Malazgirt Zaferinden sonra Anadolu Yarımadasında ilk kurulan Türk Beyliklerinden olan Danişmendoğullarının sikkeleri kendine has özellik gösterir. Bu devirde basılan bütün paralar gibi bunların da madeni bakırdır. Bizans tipi resim ve Grek alfabesi bunların üzerinde de yer almıştır. Bu tarihte ticari ilişkiler dolayısı ile Anadolu Selçuklularının, Saltuk ve Mengüçoğullarının paralarında da Bizans hükümdarları-azizlerinin resimleri görülür, Danişmendli paraları bir diğer özellikleri ile bunlardan ayrılırlar. Onlar, hükümdarlarının isimlerini Grek alfabesi ile paralarına yazmışlardır. Bu özellik sonraki yıllarda Arap-Grek dillerinin bir arada kullanılması şekline dönüşürken paranın okunmasını da kolaylaştırır, fakat ilk yıllardaki tek lisan üzere olan bakırları çözmek kolay değildir.

Burada bahis mevzuu olan bakır parayı bu sebepten hatalı okunup izah edilerek nümismatik âlemine yanlış tanıtıldığı için seçtik [1]. Bu para ilk olarak Ahmet Tevhid Bey tarafından neşredilmiştir [2]. Burada Melik Gazi Gümüştekin’e ait olduğu yazılarak İndiksiyon takvimi tarihlendiği belirtilmiş, daha sonraki yıllarda yapılan yayınlara da aynen bu şekilde geçmiştir [3]. Behzat BUTAK ve Şerafettin EREL’den satın alınarak Yapı ve Kredi Bankası’nın Koleksiyonuna geçen aynı tip dört adet bakır üzerinde yapılan tetkikatta hatanın farkına varılmıştır.

Danişmendoğullarının şeceresini vererek, konumuza gerekli olan hükümdarların isim ve tarihlerini görelim [4]:

Neşriyattaki yanılma daha sonraki yıllarda Melih Zülkarneyn’e ait bir paranın İndiksion takvimi ile tarihlenmesi örnek alınarak “İndiksiyonun birinci ve Melik Gazi Gümüştekin’in otuzbirinci Yılı” şeklinde tarihlenmesi noktasındadır.

Parada isim ve darpyeri olmadığı zaman tarihleme çok önem taşır. Burada adı gecen İndiksiyon Takvimini biraz izah etmekte yarar vardır. İndiksiyon Takvimi Bizans İmparatorluğunda kullanılan ve 15 yılda bir devir yapan mali bir takvimdir. Başlangıç tarihi 1 Eylül 312’dir.

Tarihleme şu şekilde yapılır:

İndiksiyon               1 Eylül 312-31 Ağustos 313

İndiksiyon               1 Eylül 313-31 Ağustos 314

İndiksiyon               1 Eylül 314-31 Ağustos 315

...

...

15. İndiksiyon 1 Eylül 326-36 Ağustos 327

1 Eylül 327’de yeni bir İndiksiyon Devresi başlamaktadır.

Ahmet Tevhid Bey ve diğer neşriyatta Melik Gazi Gümüştekin ile Emir Gazi birbirine karıştırılarak 1104-1134 arası hüküm süren Melik Gazi Gümüştekin gibi kabul edildiğinden, bu takvime göre “1. İndiksiyonun birinci ve cülusunun 31. yılı”nı bulalım.

312 + 755 = 1107 (795 yıl 53. İndiksiyon devresinin 1. yılı oluyor)

312 + 810 = 1122 (810 yıl 54. İndiksiyon devresinin 1. yılı oluyor)

1107 yılı İndiksiyonun 1. yılı olur ama cülusun 2. yılıdır.

1122 yılı da İndiksiyonun 1. yılı olur ama cülusun 17. yılıdır.

Diğer yönden hesaplarsak, cülusunun 31. yılı olması lâzım gelen 1134 yılı 54. İndiksiyon devresinin 12. yılı olmaktadır.

1134-1122 = 12

Üzerinde isim olmayan paranın bu şekilde tarihlenerek Melik Gazi Gümüştekin’e ait gibi kabul edilmesi -bu tarih sahih olmadığından- imkânsızdır.

Resimlerde de görüldüğü gibi, para üzerindeki harfleri isim yazmak için kullanılmış olarak düşünür ve bu yolda ilerlersek ortaya şu sonuç çıkmaktadır:

Önyüz:

Önyüzdeki ibarenin tercümesi: Aynüddevle ibn

Ahmed Tevhid Bey’in bir

tamga olarak vasıflandır­dığı

şeklin açıklaması:

Tam olarak ön ve arkayüzlerin

yazılış ve tercümesi:

Büyük Melik Emir Gazinin

oğlu Aynüddevle

Arkayüzde yer alan baba adı tam olarak okunamamaktadır. Burada da Gümüştekin’in baba adı olan Ahmed isminin var olduğu kabul edilmişti. Fakat Aynüddevle’nin babası kesin olarak Emir Gazi olduğundan bu okunmayan kısmın harflerinin AMHP olduğu muhakkaktır.

Parada adını okuduğumuz Aynüddevle, 1134’de ölen Emir Gazi’nin dört oğlundan biridir. Emir Gazi öldüğünde yerine büyük oğlu Mehmed geçti. Diğer oğulları bunu kabul etmediler ve ağabeylerine isyan ettiler. Bunlardan Aynüddevle Malatya taraflarına giderek burada I. Kılıç-Arslan’ın oğlu Tuğrul Arslan’ın kızı ile evlendi.

Emir Gazi’nin varisi Melik Mehmed olduğundan parasında bunu açıkça belirterek:

Bütün Rum ve Anadolu’nun hükümdarı Mehmed:

ibaresini kullanmıştır. İlk zamanlarda bu Rûm = Bilâd-ı Rûm (Rum Memleketleri) ibaresi yanlış tefsir olunarak, Osmanlı padişahı Mehmed II (Fatih)’in İstanbul’un zaptından sonra bu şehirde bastırdığı ilk bakır şeklinde izah edildiyse de [5], daha sonraları Danişmendli Mehmed bin Emir Gazi’ye ait olduğu kesinlikle kabul edilmiştir [6]. Buradaki bakırımızda Aynüddevle bin Emir Gazi, kendi için hiçbir unvan kullanmıyor, sadece Büyük Melik Emir Gazi’nin oğlu Aynüddevle olarak tanımlıyor ki bu da babasının taht ve unvanını tevarüs edemediği, kendi kendini başkent Sivas’tan ayrı bir şehirde (Malatya) bey ilân ettiğini gösterir. 1143 de Melik Mehmed öldüğünde çıkan karışıklıklar esnasında Danışmendlilerin Malatya kolu tamamen ayrılmıştır. Aynüddevle’nin oğlu Zülkarneyn parasında artık Melik unvanını kullanmaktadır [7].