SULTAN MEHMED VI (VAHİDEDDİN) DEVRİNDE
GÜMÜŞ EŞYAYA VURULAN AYAR DAMGALARI
Turhan BAYTOP
Osmanlı İmparatorluğu devrinde İstanbul'da yapılan veya satılmak istenen gümüş eşya, satışa çıkartılmadan önce darphane tarafından kontrol edilir ve ayarı 90 (900) olanlara ayar damgası vurulurdu. Ayarı kontrol edilmiş olan eşya üzerinde kontrol için alınan numunenin yeri zig-zag bir çizgi halinde görülür. İlk devirlerde ayar damgası devrin padişahının tuğrası şeklinde idi. Bu tuğra yardımıyla eşyanın 90 ayar gümüş olduğu ve yapıldığı devir anlaşılır.
Abdülmecid (1839-1861) devrinden itibaren tuğranın yanına 90 rakamı konulmuş ve ayıca sah damgası vurulmuştur. Bu damga arapça S ve H harflerinden yapılmış olup sahih (=hakikî) kelimesinin kısaltılması ile meydana gelmiştir. Eşyanın hakiki gümüş olduğunu gösterir.
Bu devirlerde bakır eşya üzerine nohas (Arapça bakır anlamına gelir), pirinç eşya üzerine pirinç ve metal karışımlarından yapılmış eşya üzerine ise taklit damgası vurulmuştur. Tuğra, sah ve 90 damgaları yalnız gümüş eşya için kullanılmıştır.
Son Osmanlı padişahı olan Sultan Mehmed VI (Vahideddin) devrinde (1918-1922) gümüş eşya üzerine vurulan ayar damgasının şekli değiştirilmiştir. Bu devirde ayar damgası olarak tuğranın yerini, içinde Arap rakamları ile 1336 yazılı, ay-yıldız motifi almış, 90 ayar gümüşlerde sah damgası içine 90 rakamı yazılmış, 80 ayar gümüşlerde ise ay-yıldız içine 80 rakamı yazılmış ve sah içindeki 90 rakamı kaldırılmıştır.
Cumhuriyet devrinin ilk yıllarında da gümüş eşyaya ayar damgası vurulmaya devam edilmiştir. Bu devirde de ay-yıldız muhafaza edilmiş ve içine latin rakamları ile 1923 rakamı konulmuştur. Sah damgası da latin harfleri ile yazılmış ve ayarı gösteren rakam (80 veya 90) sah işaretinin altına konulmuştur.
Mehmet VI (Vahididdin) devri ile Cumhuriyetin ilk yıllarında gümüş eşyanın az miktarda imal edilmiş olması ve bu devirlerin kısa sürmüş bulunması nedeniyle, bu devirlere ait gümüş eşya nadirdir.