Bültenlere Dön

RUHA’DA DARB EDİLEN KUŞ VE BALIK RESİMLİ PARA

Kenneth M. MACKENZIE

Tanınmış Nümismat Prof. M. P. Sorret, üzerinde “Mekke” yazılı paralar hakkında bir yazı neşretti. Bunlar arasında kendi koleksiyonunda mevcut ve bir yüzünde kuş, diğer yüzünde de balık şekli bulunan bakır bir para vardı. Bu enteresan paranın çizilmiş şekli de yazıya ilave edilmişti (Şekil 1) [1]. Aynı sene bu para ile ilgili olarak Prof. Stickel de bir makale neşrederek görüşlerini açıkladı [3]. Ona göre bu bir “fels de Zona” idi. Her ne kadar bu isimde başka bir paranın mevcudiyeti bilinmiyor ise de [3].

Şekil 1: (RNB Cilt 14, Levha XI, Şekil 21)

Yazarın koleksiyonunda da buna benzer bir para bulunmaktadır. Fakat paranın arka yüzündeki balık şekilleri değişiktir (Şekil 2/2a) [4].

Bunun aynı fakat yarısı büyüklüğünde bir para da (kenarları kesilmiş veya daha küçük ebatta pula darbedilmiş olabilir) “American Numismatic Society” de bulunmaktadır. Üzerinde tarih yanlış okunduğundan 19. Asır bakır paraları ile bir araya konmuştur [5].

Şekil 2a: Çizgi

Şekil 2: Foto

Mangır, 19 mm., 5,99 gr.

Türk Nümismat Cüneyt Ölçer yayınlamış olduğu kitapta [7] balık şekli bulunan mangırların Osmanlılara ait olduğunu bildirmiş ve uzun zamandır ihmale uğramış bu sikkeler büyük alâka toplamıştır.

AR-RUHA arapça bir isimdir. Yeni Türkçe ismi URFA bu ke­limeden alınmıştır. Çok eski ve antik bir şehir olan Urfa’nın ARAMAIC ismi UAHAİ idi (Eski Grekler de burasını Orrboe diye tanırlardı). Seleucuslu istilacılar anavatanları Makedonya’daki şehirlerine izafeten Edessa adını koydular. Bu isim daha sonraları orada yerleşen haçlılar tarafından aynen muhafaza edildi.

Akdeniz’den İran’a ve Anadolu’dan Mezopotamya ve Mısır’a uzanan ticaret yolları üzerinde mühim bir merkezdi. Haçlıların egemenliği 1098’den 1146’ya kadar sürdü. Daha sonra Türkler tarafından işgal edildi. 13. asırda da Memluklar ele geçirdi. Daha sonraları Osmanlılar sahnede görüldüler. Selim I “Bitlis’li İdris” adındaki adamını Kürdistan’a göndererek diplomatik temaslarla orada bulunan ve Şah İsmail’in dayanılmaz baskıları altında kaynayan birçok beyleri Osmanlı hâkimiyetinin faydalarını anlatarak ikna etti. Selim’in kabiliyetli paşalarından Bıyıklı Mehmet Paşa da kendisine yardım etti. 1516’da KARGANDEDE muharebesinden sonra İdris birçok şehirleri ele geçirdi ve sonradan burada darphaneler kuruldu. Bunlar arasında; Hısn-ı Keyfa, Siirt, Nusaybin, Musul ve Ruha’yı sayabiliriz. Bu zafer daha sonraları Süleyman I (Kanuni) zamanında İran seferi sıra­sında (1548/1549) tamamen Osmanlı İmparatorluğuna dahil olmalarını kolaylaştırdı.

Yukarda bahsi geçen iki sikke bu devirde darbedilmiştir. Ruha mangırının resimlerini çizen Osmanlı darphanesi yetkililerinin balık resmini seçmelerinin sebeplerini bazı efsanelere bağlayabiliriz. Seleucus’dan evvelki devirlerde Suriyeli Tanrıça Atergalis’e tapan bir mezhebin yerleşim merkezi idi. Ve mukaddes balık ile bu tanrıçaya ibadet arasında bir bağlantı vardı.

Bundan başka bir Grek efsanesine göre Afrodit ile Eros Fırat kıyısında (Fırat’ın yukarı ucu Urfa’nın biraz batısından geçer) bir Typhon [8] ile karşılaşırlar ve canlarını kurtarmak için suya atlayıp iki balığa dönüşürler.

Ancak Urfa’nın Müslüman halkına göre balıkların kutsallığı Hz. İbrahim’e dayanır. Efsaneye göre Allah yamaçtaki kayaların üzerinden Nimrod tarafından mancınıkla fırlatılan peygamberin hayatını kurtarmak için düştüğü yerde bir pınar yaratır. Nimrod’un Hz. İbrahim’i yakmak için oluşturduğu fakat muvaffak olamadığı ateşin külleri de onun arkasından bu suya düşünce balığa dönüştüler. 17. asırdan kalma bir Osmanlı Camii’nin yanındaki taştan yapılmış havuz günümüze kadar gelmiştir. Bu havuzun ve civarındaki diğer ufak havuzların içi balıkla doludur. Bu balıkların tutulması veya yenmesi yasaktır.

Her iki profesörün bahsettiği sikkenin Mekke ve Zona yerine Ruha’da basılmış olması muhtemeldir.