HANS VON AULOCK
(1906-1980)
Yücel ERTEN
1980 yılının Kasım ayında elim bir trafik kazasında kaybetmiş olduğumuz Hans von Aulock, 1972 yılında Derneğimize üye olmuş, fakat genellikle İslami sikkelerin konu edildiği Cumartesi toplantılarına pek katılmamıştır. Ancak sikke koleksiyoncusu ve amatör nümismat olarak yaptığı çalışmalar önemlidir. Anısına birkaç söz ederken, kısa biyografisi, koleksiyonculuğu ve yayınlarını tanıtmayı amaçladığımız H. V. Aulock; esas mesleğinin yanında hobi niteliğindeki uğraşılarına uygun ortamı memleketimizin eski eser ve tabiat zenginliklerinde fazlasıyla bulduğundan İstanbul’da yerleşmiş ve ömrünün son 40 yılını burada geçirmiştir.
27 Kasım 1906’da Silezya’nın Ohlau şehrinde doğmuştur. Eski bir Silezya asil ailesine mensuptur. İlk ve orta öğrenimini doğduğu kentte yapmış, daha sonra Berlin ve Hamburg’da Bankacılık tahsil etmiştir. Stajerlik döneminde Almanya’da Dresdner Bank’ın hizmetine girmiş ve 1941 yılında bu bankanın bir şubesi olan İstanbul’daki Deutsche Orient Bank’a 2. Müdür olarak atanmıştır. Hitler’e karşı tutumda olduğundan, harp yıllarında geri çağrılmış olmasına rağmen Almanya’ya dönmemiştir. Türkiye’de bulunan diğer yabancılar gibi 1944 de Kırşehir’de enterne edilmiş ve 1945 Aralık ayına kadar orada kalmıştır. Aynı dönemde Kırşehir’de bulunan ünlü nümismat Prof. Clemens Bosch’un teşviki ve yakın ilgisiyle sikke, mühür v.s. toplamaya başlamış; daha önce merakı olduğu halde fırsat bulamadığı koleksiyonculuğa böylece itilmiştir.
Almanya harbi kaybedince, Silezya Polonya topraklarına katılmış ve von Aulock ailesi anne tarafının yaşadığı Güney Afrika’ya göç etmek zorunda kalmıştır. Hans v. Aulock, Almanya’nın bu kritik yıllarında Beşiktaş, Çitlembik sokakta bir eve yerleşmiş ve Türkiye İş Bankası’nda müşavirlik görevi almıştır. O yıllarda dışarıdan hiçbir yardım almadan İstanbul’da hayatını kazanmış, hatta Almanya’daki akrabalarına, Türk Hükümetinin müsaade ettiği nispette gıda paketleri yollayarak, yardımcı olmuştur. Briç ve Bezik oyunlarında fevkalâde ustalığı, bu sıkıntılı yıllarda gelirinin bir kısmını da, bilanço tutacak kadar, kumardan kazanmasını sağlamıştır. Yakınları tarafından “su yüzünde durmasını bilen bir kişi” olarak nitelendirilen H. V. Aulock 1945-1948 yıllan arasında kendisine Alman pasaportu verilmemesi üzerine İsveçli asilzade dostlarının yardımlarıyla İsveç fahri vatandaşlığına kabul edilerek, İsveç pasaportuna sahip kılınmıştır.
1948’den sonra Almanya’dan tekrar para gelmesi üzerine Dresdener Bank faaliyete geçmiş, H. v. Aulock da bankanın Yakındoğu (İran, Irak, Kuveyt v.s.) mümessilliğini üslenmiştir. Düzenli yaşamında sabahları 8.00'de bankadaki görevi başında olan H. v. Aulock, çalışmalarını daima 12.30’a kadar bitirmiş, öğleden sonralarını ise koleksiyonculuk faaliyetlerine, bunun dışında kısmen kazancını sağladığı briç ve bezik oyunlarına ayırmıştır.
Anne tarafından Alman asıllı fakat Güney Afrika’da yerleşmiş, orada şirket ve çiftlik sahibi bir aileye mensup olması nedeniyle daha 7 yaşındayken avcılığa başlama imkânını bulmuş ve bu merakını ömür boyu sürdürmüştür. Türkiye’de bulunduğu yıllarda sürekli olarak Polatlı, Beylikköprü köyünde tilki, ördek, tavşan avına çıkmış; bunun dışında her yıl bir kez Afrika’da Uganda, Mozambik, Kenya gibi ülkelere fil, aslan, leopar, antilop avına gitmiştir. Bu avlarda vurduğu hayvanların baş ve postlarından oluşan zengin av koleksiyonu 1976 yılında Yapı ve Kredi Bankasının Galatasaray Kazım Taşkent Galerisinde sergilenmiş ve çok ilgi çekmiştir.
H. v. Aulock, 1952 de Arnavutköy, Setüstü sokakdakî evine taşındıktan sonra kazancıyla orantılı olarak koleksiyonu zenginleşmiş ve 1955-65 yılları arasında en büyük koleksiyonculuk faaliyetini göstermiştir. 1971’de Dresdener Bank’tan 65 yaşını doldurduğu için emekliye ayrılmış; nümismatik çalışmalarını hızlandırmış, zamanını kitap, makale yazarak ve avlanarak geçirmeye başlamıştır. Küçük Asya sikkeleri üzerine aşağıda bibliografya kısmında belirtilen çeşitli yayınlan vardır, Ayrıca, Phrygia sikkeleri hakkında çıkan Phrygien I’e ilave olarak Phrygien II’nin çalışmalarım bitirmiş, yayını yapılamadan kalmış; Phrygien III’ün sadece malzemesini toplamıştır. H. v. Aulock’un bu nümismatik çalışmalarını yürütmek için aldığı kitaplardan oluşan, zengin bir tarih-nümismatik kütüphanesi de bulunmaktadır.
Yazları Side, Turtel Motel’de hem dinlenip hem de kitap yazarak; bunun dışında Polatlı, Beylikköprü köyünde hayat boyu kiraladığı eve sık sık gidip 10-15 günlük tatillerde avlanarak yaşamını sürdürmeye devam etmiştir. Hayatında eşi Fanny Hanımın yeri büyük olmuş, Kırşehir’de enterne edildiği yıllarda tanıdığı Bayan Panny de koleksiyon merakı olan kocasına “Gümüş Kutu” koleksiyonu yaparak eşlik etmiştir. Tam bir aile beraberliği ve anlayış içinde yaşayan çift, ölüme de beraber sürüklenmiş; sisli bir günde Beylikköprü köyünden İstanbul’a dönerken, 23 Kasım 1980 Sabah saat 7.00 sularında H. v. Aulock kullandığı özel otomobiliyle kaza yaparak eşiyle birlikte hayatını kaybetmiştir. Bay ve Bayan Aulock’un cenazeleri Galatasaray, Saint Antoine Klişesinde yapılan hazin törenden sonra Feriköy, Katolik Mezarlığına defnedilmiştir.
Sistemli bir yaşam süren H. v. Aulock çalışmaya da dinlenmeye de bol bol zaman bulmuş; arkasında pek çok şey bırakmıştır. Vasiyetnamesinde birinci derecede varis olarak eşini, ikinci derecede ise eşinin oğlu Bay G. Ernst’i göstermiştir. Eşinin birlikte ölmesiyle, ikinci varis üvey oğlu kendisine kalan eski eserleri İstanbul Arkeoloji Müzelerine bağışlamak arzusunda olduğunu söylemiş ve bu konuda ortaya çıkan bürokratik engellerin giderilmesi için teşebbüse geçilmiştir.
Hans von Aulock’a topladığı eski eserlerin değerlenmesinde ve yayınlanmasında bazı yabancı bilim adamları yardımcı olmuştur. Nüvesini, Kırşehir’de enterne edildiği yıllarda toplamaya başladığı eserlerin teşkil ettiği koleksiyonları, daha sonra yurt İçi ve yurt dışı gezilerinde aldığı eserlerle zenginleşmiştir.
Hans von Aulock Eski Eser Koleksiyonları:
I. Sikke Koleksiyonu: 350’den fazla Anadolu şehrinin basmış olduğu sikkelerden oluşan bu koleksiyon “Sylloge Nummorum Graecorum Deutschland” adı altında von Aulock koleksiyonu (Sammlung von Aulock) clarak 18 cildlik katalog halinde yayınlanmıştır. Coğrafi sıralamaya göre, Pontus bölgesinden başlayan ilk cildi 1957 yılında çıkmış, 1968 yılına kadar 14 normal ve 4 ilave (Nachtraege) ile tamamlanmıştır. Hepsi fotoğraflanmış olan sikkelerin yayınlanmasında kendisine ünlü nümismatlar yardımcı olmuştur. Mulaj yapımı, fotoğraf çekimi, tasnifi ve kataloglaması bizzat kendisi ve diğer bilim adamları tarafından gerçekleştirilen bu yayının dağılımı bibliografya bölümünde verilmiştir. 8739 adet (340 altın, 2074 gümüş, 6275 bronz) olarak yayınlanan değerli koleksiyondan daha sonra bir kısmının elden çıkartılmış olduğunu 1973 yılında İstanbul Arkeoloji Müzelerine yapılan beyandan anlamaktayız. 1710 Sayılı Eski Eser Kanununun çıkması üzerine koleksiyoncu işlemlerine tabi olan H. v. Aulock’un tescil edilen koleksiyonunda bugün 4364 adet (3 altın, 330 gümüş, 4131 bronz) sikke bulunmaktadır [1].
2. Mühür Koleksiyonu: Sikkelerin dışında 365 adet, çeşitli taşlardan yapılmış Küçük Asya kökenli antik mühür toplamış ve bu mühürler Prof. von der Osten tarafından yayınlanmıştır. Bibliografya: H. H. von der Osten, Altorientalische Biegelsteine der Sammlung Hans Silvius von Aulcck. Uppsala 1957. Bu yayınla von Aulock koleksiyonu olarak bütün dünyaya tanıtılan mühürlerin o yıllarda İstanbul’da Kapalıçarşıdaki bir antikacıya satıldığı koleksiyoncunun kendisi tarafından resmen beyan edilmiştir. Bugün nerede ve hangi koleksiyona dahil oldukları bilinmemektedir.
3. Diğer Arkeolojik Eserleri: Sikke ve mühür gibi küçük objelerin yanında başka arkeolojik eserlere de merakı olan H. v. Aulock’un koleksiyonunda 126 parça çeşitli kültür ve çağlara ait değişik eser bulunmaktadır. Bunların 62 adedi pişmiş toprak çanak-çömlek, heykelcik, idol, tiyatro maskesi vs.; 12 adedi mermer portre başları, tiyatro maskesi vs.; 6 adedi cam koku şişesi, sürahi, vazo vs,; 48 adedi bronz insan ve hayvan heykelcikleri, buhurdan, kilit, havan vs.dir.
Hans von Aulock Yayınlarının Bibliografyası:
1. Sylloge Nummorum Graeccrum Deutschland, Sammlung H. von Aulock.
Heft
1. Pontus. Nr. 1–1049
2. Paphlagonien
3. Bithynien; G. Kleiner, C. E. Bosch, H. v. Aulock. Berlin 1957
4. Mysien. Nr. 1050-1438; K. Kraft. Berlin 1957
5. Troas. Aeolis. Lesbos. Nr. 1439-1767; K. Kraft. Berlin 1959
6. Ioinen. Nr. 1768-2333; H. Küthmann, K. Kraft. Berlin 1959
7. Karien. Nr. 2334–2867; K. Kraft, D. Kienast. Berlin 1962
8. Lydien. Nr. 2868–3328; H. v. Aulock. Berlin 1963
9. Phrygien. Nr. 3329-4040; Hans-Werner Ritter. H. v. Aulock. Berlin 1964
10. Lykien. Nr. 4041-4476; O. Morkholm, H. v. Aulock. Berlin 1964
11. Pamphylien. Nr. 4477-4893; O. Morkholm, H. v. Aulock. Berlin 1965
12. Pisidien. Lykaonien. Isavrien. Nr. 4894 – 5412; H. v. Aulock. Berlin 1964
13. Killiden. Nr. 5413-6098; H. v. Aulock. Berlin 1966
14. Galatien. Kappadokien. Kaiserzeitliche Kistophoren. posthume.
Lysimachus -und Alesander- Tetradrachmen. Incertl. Nr. 6099 – 6673
P. R. Franke. H. v. Aulock. Berlin 1967
15. Nachtraege I. Pontus. Paphlagonien. Bithynien. Nr. 6674-7190; H. V. Aulock. Berlin 1967
16. II. Mysien. Troas. Aeolis. Lesbos. Nr. 7191-7758; P. R. Franke, H. v. Aulock. Berlin 1967
17. III. Ionien. Karien. Lydien. Nr. 7759–8298; P. R. Franke, H. v. Aulock. Berlin 1968
18. IV. Phrygien. Lykien. pamphylien. pisidien.
Lykaonien. Isavrien. Kilikien. Galatien.
Kappadokien. Kaiserzeitliche Kistophoren.
Incerti. Nr. 8299 – 8739
P. R. Franke, H. v. Aulock. Berlin 1968
2. Kleinasiatischs Münzstaetten
Die vermeintliche stadt “Sebaste in Paphlagonien” JNG 18, 1968, s. 43-48, Taf. 3.
3. Klelnasiatische Münzstaetten. “Parlais in Pisidien” JNG 23, 1973. s. 7-18, Taf. 1-2
4. Die Münzpraegung des Gordianus in und der Tranquillina in Lykien. Tübingen: Wasmuth 1974. 91 s. 20 Taf. 4º
5. Eine neue kleinaslatische Münzstaette: Pedasa (Pidasa) bei Milet. JNG 25, 1975. s. 123-128
6. Munzen und staedte Lykaoniens.
Tübingen: Wasmuth 1976. 95 s. 12 Taf. 4°
Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 16
7. Munzen und Staedte pisir’iens. T I.
Tübingen: Wasmuth 1977. 138 S. 36 Taf. 8°
Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 19
8. Zur antiken Münzpraegung Kleinasiens.
Wilschowitz, H.: Deutsche Gemeinde in der Turkei 1954-1979. s. 1-9
9. Munzen und Staedte Pisidiens. T. II
Tübingen : Wasmuth 1979. 186 s. 51 Taf. 8°
Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 22
10. Munzen und Staedîe Phrygiens. T. I
Tübingen: Wasmuth 1980. 155 S. 30 Taf. 8°
Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 25
Bu sikkeler Bay G. Ernst tarafından Aralık 1981’de İstanbul Arkeoloji Müzelerine bağışlanmıştır.