ÖZEL (PROOF) BASKILI CUMHURİYET HATIRA PARALARI
Güvendik FİŞEKÇİOĞLU
Sayın misafirler;
Konum, Özel Proof baskılı Cumhuriyet hatıra paralandır.
Mevzuun iyice anlaşılması için evvela özel baskı deyimini açıklamak gerekmektedir.
İngilizcesi: Proof, P.F.
Fransızcası: Flan Bruni,P.B
Almancası: Polierte Platte, P ol, PL
İtalyancası: Fondo Specchia, F.S.
Dünyada baskı müesseseleri uzunca zamandan beri (darphaneler) kolekslyonerlerin cazibesini çekmek için normal baskılarının dışında aynı parayı özel itina ile basarak özel ambalaja koyup satmaktadırlar. Gerek adedinin yani tirajının az oluşu ve gerekse fiziki görünümünün normal bir baskıya nazaran çok güzel olması sebebiyle ÖZEL BASKI diye adlandırdığımız bu paralar hem ilk tedavüle çıkışta hem de ilerideki el değiştirmelerde orijinal fiatına nazaran büyük fiat farkı yapmaktadır.
Özel baskı için;
1. Pullar ayna gibi temizlenir, tıraşlanır,
2. Kalıp düz kısımları ayna gibi parlatılır, çukur kaşınılan matlaştırılır,
3. Çok itina ile teker teker basılır eldiven tozdan korunmalı, birkaç binden sonra yeni kalıp değiştirme,
4. El değmeden özel, hava geçirmez muhafazalarına konulma.
Yurdumuzda durum:
Bu konunun yurdumuzda iyi tanınmadığını bildiğim için seminerde bu mevzuu konuşmayı uygun buldum. Zira çoğu zaman normal baskılı bir para bilmeyene bilerek veya bilmeyerek ÖZEL baskı olarak yüksek bedel ile satılmakta veya özel baskı bir para farkında olunmadan ve hatta basan müessese tarafından normal baskılı bir para gibi, ucuz bedel ile satılmaktadır veya kısa zaman öncesine kadar satılmaktaydı.
Normal tedavül paralarında özel baskı yapılmadı sadece devlet erkanı vs. ile yurt dışına satış için ambalajlanmış şekilde satıldı veya hediye edildi.
Hatıra paralarında:
1. Birincisi kod No: H-2 olan ve 1970 tarihli gümüş 25 Lira. 23 Nisan 1920de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisinin 50. yıldönümü münasebetiyle basılmıştır. Toplam tirajı 23.428'dir. Bu özel baskıya 1980 yılı sonlarında tesadüf ettim, hava sızdırmaz özel muhafazadadır. Ankaradan topluca çıktı.
Tirajı: Birkaç bin ?
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, kabarık Atatürk MAT.
Arkayüzü farkı: Düz sathı ayna gibi parlak, kabarık olan meclis binası biraz MAT.
2. Bir sene evveline kadar ilk olarak bildiğimiz özel baskılı hatıra parasıdır. ALPASLAN kod no: (H-4). 1971, 50 Lira. 22 Ağustos 1071 Malazgirt Savaşının 900. yıldönümü münasebetiyle basılmıştır. Bir kısmı ağzı kapatılmış havasız ambalajında, bir kısmı da normalleri ile karışık aynı fiyata darphaneden satılmıştır.
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, kabarık Alpaslan MATTIR.
Arkayüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki kabarık Türkiye haritası MATTIR.
Normalin tirajı: 32.526 Ad.
Özel baskı tirajı: Birkaç bin?
3. 1972, 50 Lira kod no: (H-6). 30 Ağustos 1922. 30 Ağustos zaferinin 50. Yıldönümü münasebetiyle basılmış bir hatıra parasıdır. Bir evvelki Alpaslan gibi özel baskıların bir kısmı ağzı kapatılmış havasız ambalajlarda bir kısımda ambalajsız ve normal baskılar ile karışık olarak darphane veznesinden aynı bedel ile satılmıştır.
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki kabarık at üstünde Atatürk MAT
Arkayüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, orta kısımdaki savaş sahnesi MAT
Normalin tirajı: 171.780 Ad.
Özel baskı: Birkaç bin
4. 1978, 150 Lira kod no: (H-21). Dünya Futbol Şampiyonası Arjantin. İlk defa darphane tarafından özel baskı olarak yurt dışına ihraç edilmiştir. Bir miktarda yurt içinde aynı fiyata darphane veznesinde satıldı.
Normal tirajı: 6.000 Adet
Özel baskı tirajı: 1.000 Adet
Önyüzü farkı: Ortası tamamen mat çevre bordürü parlaktır.
Arkayüzü farkı: Biraz dikkatli bakıldığında anlaşılır. Düz satıhlar ayna gibi kıta resmi mat.
5. 1978, 200 Lira Mevtana, kod no: (H-24). Mevlananın 705 Vuslat yılı anısı parası. Özel baskının büyük bir kısmı yurt dışına ihraç edilmiştir.
Normal baskı: 10.000 Adet
Özel baskı: 1.000 Adet
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki Mevlananın resmi Mat
Arkayüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki Mevlana külliyesi Mat. Özel baskısı az bulunur.
Şimdiye kadar gördüğümüz 5 özel baskı bizim anladığımız manâda özel baskıdır, yani ayni kalıpla basılmış fiziki, şekil vs. de hiç değişiklik yoktur. Şimdi görülecek 3 adet özel baskı diye darphanece adlandırılan paralar fiziki değişikliği sebebiyle bu 5 adet paradan ayrılmaktadır. Bu konu kabili münakaşadır. Özel baskı paramıdır? Yoksa yeni bir paramıdır? Ben şahsen ikinci şıkkı tercih ettiğimden ötürü bu paralara Ek-1 kitabımda ayrı bir kod numarası verdim. Bu paraların baskısı da aynen özel baskı gibidir.
6. 1978, 150 FAO kod no. H-28 ve H-28-A kod no: H-21'in aynısıdır sadece kenar özelliği farklıdır. Tırtıklar yerine FAO harfleri ile Lâle motifleri vardır.
Normal baskı: 10,000 Ad.
Özel baskı: 1.250-1.250 Ad.
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki traktördeki Atatürk MAT,
Arkayüzü farkı: Hiç fark yok gibidir yalnız, düz satıhlar normaline nazaran biraz daha parlak gibidir. Tamamına yakın kısmı yurt dışına ihraç edildiğinden yurt içinde kısa zamanda fiyatlanmıştır.
7. 1979, 150 Ura FAO kod no: (H-36) ve (H-36-A) kod no. 35 in aynısıdır sadece kenarı farklıdır tırtıklar yerine FAO harfleri ile lâle motifleri vardır.
Normal baskı: 10.000 Ad.
Özel baskı: 1.250-1.250 Ad.
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki Anadolu gelini MAT
Arkayüzü farkı: 1978 gibi hemen hemen farkı yoktur sadece daha parlaktır, hemen hemen tamamı yurt dışına ihraç edilmiştir.
8. 1980, 50 lira FAO kod no: (H-44) ve (H-44-A) kod no: 44 gibidir. Tırtık yerine FAO yazılı - lâle motifi vardır.
Normal tirajı: 13.000 Ad.
Özel tirajı: 2.000-2.000 Ad.
Önyüzü farkı: Düz sathı ayna gibi, ortadaki anne ve kucağındaki yavrusu MAT
Arkayüzü farkı: 78 ve 79 gibi olup hemen hemen normalinden farkı yoktur. Sadece biraz daha parlak 4000 adedin 3000i ihraç edilmiştir.
Sonuç olarak:
1. Başta sayılan 5 para anladığımız manada ÖZEL BASKI paralardır.
2. Belli olmaz bu arada evvelce basılmış hatıra paralarından biri tıpkı MECLİS gibi özel baskısı çıkabilir, meraklılar tarafından araştırılmalı, Darphane ilgilileri incelemelidirler.
3. Son bahis edilen 3 adet FAO parası ÖZEL BASKI mı dır? yoksa yeni bir paramıdır? Yoksa her ikisi midir? Münakaşa edilmelidir.
4. Darphane tarafından bilinçli olarak her bir hatıra ve normal tedavül paralarının hakiki ÖZEL baskısı yapılıp özel ambalajına konup yurt içindeki meraklıların alabilmelerini sağlayacak bir iç tiraj sağlanmalıdır.
Hepinizi saygıyla selamlarım.