Bültenlere Dön

NÜMİSMATİK İLMİNE YARDIM EDENLERDEN BİRKAÇI

Cevriye ARTUK

ABDÜLLÂTİF SUPHİ PAŞA (1818-1886)

İlk Türk Nümismatı olan A. Suphi Paşa değerli fikir ve devlet adamlarımızdandır. 1818 senesinde Mora’nın Tropoliçe kasabasında dünyaya gelmiş, tahsilini Mısır’da yapmış olup babası Abdurrahman Sami Paşa’dır.

A. Suphi Paşa’nın Türk nümismatik tarihi bakımından mümtaz bir mevkii vardır. Zengin bir mühür koleksiyonuna da sahipti.

Cevdet Paşa, Tarihinin 5. Cildinin 281-304. sahifelerinde, Tashih-i Sikke ve Meskükât-ı Atika-i İslâmiye ve Meskukât-ı Osmaniye hakkında yazdığı önemli bir bahis, tarihçi Vasıf’ın İslâm Meskukâtı hakkında yazdığı bir bahsi tashih etmektedir. Zira bu bahiste, Cevdet Paşa, A. Suphi Paşa’nın koleksiyonunu görerek ve inceleyerek, Suphi Paşa’nın da mütalâasını alarak yazdığını söylüyor.

A. Suphi Paşa’nın Tekmîlet-ül İber isimli eseri, Suriye’de Selefkoslar, İran’da Eşkâniyanlar devletleri tarihini ve sikkelerini incelemektedir. Yine, İslâm Meskûkâtının ilk icadı hakkında, Uyun el-Ahbar fi’l Nukud ve’l-Asâr adlı küçük Risalesi evvela tefrika halinde Tasvir-i Efkâr Gazetesinde ve sonra risale halinde, 1278 H senesinde, yine Hakayık el-Kelâm fi tarih el-İslâm isimli eserinin I. Cildi, İstanbul’da 1294 (1877) senesinde basıldı. 2. Cildi İslâm sikkelerine aittir, fakat basılmadı.

1886 senesinde İstanbul’da hayata gözlerini kapadı. Sultan Mahmud Türbesinin bahçesine gömüldü.

İSMAİL GALİB BEY (1848-1895)

İsmail Galib Bey, değerli meskûkât mütehassısı ve ilim adamlarımızdan biri olup Sadrazam İbrahim Edhem Paşa’nın büyük oğlu ve Müze-i Hümâyun’un ilk Türk Müdürü Osman Hamdi ve Halil Edhem Beylerin ağabeyleridir. 1848 nenesinde İstanbul’da doğdu.

İsmail Galib Bey küçük yaştan beri İslâm meskûkâtına merak sararak, büyük bir itina ile onları toplamağa başlamış, istifade etmesini de bilmiştir. Bizde ilmi metotlarla çalışan, tahlil ve tenkit yapan ilk İslâm sikkeleri koleksiyoncusudur. Bu bakımdan eserleri, Türk Meskûkât meraklıları için bir rehber ve bir müracaat kaynağıdır.

İlk eseri, Takvim-i Meskükât-ı Osmaniye Kataloğudur. Eser Sultan Abdülhamid II devrinde, Kostantiniye’de 1307 senesinde basılmış olup 503 sahife, 12 levha ve Osmanlı sikkelerine ait birçok değerli tarihi kayıtları ihtiva etmektedir.

İkinci eseri, Takvîm-i Meskükât-ı Selçukiye’dir. Eser İstanbul’da 1309 senesinde basılmış olup, 143 sahife, 5 levha’dan müteşekkildir. Her iki katalog muhteviyatı kendi sikkelerini tanıtmaktadır. Ölümünden sonra, bu sikkeleri, oğlu Mübarek Galib Bey, İstanbul Darphanesine sattı.

Üçüncü eseri, Meskûkât-ı Türkmaniye Katalogu, İstanbul 1311, 183 sahife, 8 levha,

Dördüncü eseri, yine Müze-i Hümâyun Meskûkât-ı Kadime-i İslamiye Kataloğu II. Kısmı, Sasani, Bizantin tarzında sikkeler, Emevi, Abbasi, Toloni, İhşidi, Samani, Hamdani, Buveyh ve Mervaniler, İstanbul 1312, 446 sahife 5 levha.

Bu eşsiz ilim adamımız 1895’de İstanbul’da hayata veda etmiş ise de daima bizimle beraber, bizlere yardımcı olmaktadır.

HALİL EDHEM ELDEM (1861-1938)

Değerli müzeci, mümismat, tarih ve epigrafi âlimlerimizdendir. Sadrazam İbrahim Edhem Pasa’nın küçük oğlu olup Haziran 1861 de Mahmud Nedim Paşa’nın yalısında dünyaya gelmiştir. İstanbul, Berlin, Zürih Viyana Üniversitelerinde tahsilini bitirerek, Bern Üniversi­tesinde Felsefe doktorası yapmıştır.

İstanbul’da memuriyet hayatına 24 yasında başlayan H. Edhem çeşitli memuriyet ve hocalıktan sonra, 29 Kasım 1892’de kardeşi Osman Hamdi Beyin Müdür olduğu, Müze-i Hümâyun’a Müdür Muavinliğine gelmiştir. Bu zamanda Çinili Köşk karşısına bir bina yapılmış, lâhitler buraya yerleştirilmiş ve açılış töreni yapılmıştı. Bu bina kâfi gelmediğinden, sol taraftaki kitaplık, asistanlar bölümü ilâve edilmiş ve düzenlenerek açılmıştı. Buna rağmen Çinili Köşk yine bazı eserleri ihtiva etmekte idi.

Bir aralık Halil Edhem Müzeden ayrılmış ise de 1910 senesinde Hamdi Beyin ölümü üzerine İstanbul Müze-i Hümâyunlar Müdür-ü Umumiliğine getirilmiş, bu tarihten itibaren 1931 senesi Mart ayına kadar bu vazifede kalmıştır.

Halil Edhem, çeşitli, verimli çalışmaları arasında, 1898 senesinde Konya civarında, Anbarlı köyünde, eski Sidamara Şehrinde bulmuş olduğu, 21 ton ağırlığındaki Sidamara Lahdini Müzeye kazandırmıştır.

Halil Bey yabancı ilim adamlarından istifade etmeyi de başarmış, 1918 senesinde, Berlin Sikke Kabinesi Müdürü Prof. K. Regling gayrı islâmi sikkelerin tasnifini yapmıştır.

Halil Edhem’in sayısız yayınlanmış eseri arasında en önemlisi: Meskûkât-ı Osmaniye I, Meskükât-ı Kadime i İslâmiye Kataloğu, Kısım 6, Müze-i Hümâyun, İstanbul 1334 (1916). Eser, eski yazı olup girişten sonra, Osmanlı Padişahları sırası, içindekiler, 427 sahifede 1391 sikke anlatılmış, arkaya, sikke resimlerini ihtiva eden 12 levha eklenmiştir. Çok faydalı bir katalogdur.

Halil Edhem, islâmi sikkelerle uğraşanlara daha fazla faydalı olmak için bir de “İslâmi Nümismatik için Bibliyografya Tecrübesi, Ankara 1933, 64 sahife” yazmıştır.

AHMED TEVHİD (1869-1940)

Ahmed Tevhid, nümismat, ilim ve fikir adamıdır. 1869 senesinde Erzurum’da doğmuş olan Ahmed Tevhid nümismatik tetkikleri ile gerek yurt içi ve gerekse yurt dışında tanınmış, değerli mütehassıslardandı.

Nümismatik sahasında, hiçbir maddî menfaat düşünmeyerek eleman yetiştirmek istemişse de, nedense Müze idaresi buna izin vermemiştir. Bu yüzden, dünyaca tanınmış olan bu âlimin yerini dolduracak, geride bir veya birkaç islâmi nümismat görülmemiştir.

Ahmed Tevhid’in yazmış olduğu, Meskükât-ı Kadime-i İslâmiye Kataloğu’nun 4. kısmı, tarihçi ve nümismatların her zaman başvuracakları eserlerdendir. Katalog Kostantiniye 1321’de basılmış olup Hamdi Bey’in yazısı, giriş, bibliyografya ve içindekilerden sonra Türkistan Hakanları ile sikkeler başlamaktadır. İndeksler de dâhil olmak üzere 567 sahifeyi, sikke resimlerini havi 7 levha izlemiştir.

Ahmed Tevhid’in Maarif Vekâleti Umum Müfettişi iken tarihi eserler hakkında Maarif Vekâletine verdiği değerli raporlardan başka en değerli tetkikleri Osmanlı ve Türk Tarihi Encümeni mecmualarında neşredilmiştir. Rum Selçukî Devletinin inkırazıyla teşekkül eden Tevâif-î Mülûk (Anadolu Beylikleri)’e ait sikkeler hakkındaki yazılan bu mecmuada neşredilmiştir.

BEHZAT HAKİ BUTAK (1891-1963)

Sanatkâr, artist ve nümisrnat Behzat Butak, 16 Ekim 1891’de Bursa’da Maksen mahallesinde, bugünkü Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu’nun bulunduğu binanın karşısındaki evde dünyaya geldi. Çocukluk devresini Bursa ve Karacabey’de geçiren Behzat Butak, İstanbul’a teyzesinin yanına geliyor. İstanbul’daki tahsil sıralarında, Ertuğrul Muhsin, Raşit Rıza, Sanayii Nefise mektebinde de, mektebin Müdürü Osman Hamdi Bey’i tanıyor (Bu mektep Eski Şark Eserleri Müzesinin bulunduğu binada idi).

Behzat Butak emsali az bulunur sanatkârlardandı. Güzel sanatların hemen her kolundan anlar ve üstün başarı sağlardı.

Behzat Butak, İslâm Sikkelerinden müteşekkil bir koleksiyon yapmıştı. Bu koleksiyonunu Yapı ve Kredi Bankası’na, Madalyonlarını da Arkeoloji Müzesi’ne sattı. Mali durumu bozulmuştu, böyle olduğu halde bir kısım sikkelerini de doğup büyüdüğü Bursa’nın Müzesine hediye etti.

Bursa Şehir Tiyatrosu’nun açılışı dolayısı ile gümüş ve bakırdan madalyalar çıkarıldı. Yanılmıyorsak Madalya masraflarını da kendisi cebinden ödedi (bu madalyanın ressam ve hakkaki da kendisidir).

Arkeoloji Müzesinin İslâmi Sikke Kabinesindeki teşhir vitrinlerinin ihtiva ettikleri sikkelerin numara ve etiketlerini kendisi yaptırıp müzeye hediye etmiştir.

Behzat Butak’ın ilk eseri: XI. XII ve XIII Yüzyıllarda Resimli Türk Paraları. İstanbul 1947. Eser 112 sahife olup Pulhan Matbaasında gayet nefis bir şekilde basılmıştır. Sonra 1, 2 ve 3 ek daha çıkarılmıştır.

Behzat Butak’ın diğer faydalı bir eseri de 1923’den 1955 senesine kadar “Cumhuriyet Devrinde Madeni Paralar” isimli 73 sahifelik kitabıdır. Bu eser, kanun, nizamname vs Büyük Millet Meclisi zabıtlarının incelenmesi sonucunda çıkarılmıştır. Her iki eseri de nümismatik ilmine çok faydalar sağlamıştır.

JOHN WALKER (1900-1962)

İslâmi nümismatik sahasının değerli otoritelerinden biri olan John Walker, 4 Eylül 1900 de Glassgow’da dünyaya geldi. Tahsil hayatı çok başarılı geçmiş, üniversiteyi bitirmiş, Glasgow, Mısır ve İskenderiye’de doğu dilleri öğretmeni olmuş, Mısır’dan dönünce, gördüklerini makaleler halinde neşretmiştir.

1931 senesinden itibaren John Walker’i British Museum’da Sikke ve Madalyalar kısmında asistan olarak çalışmaya başlamış görüyoruz. Çalışmaları arasında Arap-Sasani sikkelerini ele almış, Abdülmelik’in büyük reformuna kadar İran’daki Arapların bastırdıkları Sasani tipi sikkeleri ile reformdan sonra Buhara ve Tabaristan’daki sikkeleri incelemiştir. Bunların hiçbiri Stanley Lane-Poole’un kataloğunda yer almamıştı. Daha önce Pehlevi yazısı üzerinde durulmamıştı. J. Walker büyük bir vukuf ile bu yazıyı çözmüş, Arap ve Pers tarihçilerinin eserlerinden de faydalanmıştır. Eseri Arab-Sassanian Coins, 1941 senesinde Londra’da basılmıştır. 40 Levhayı havi olup uzun bir giriş, 174 sahifelik sikkelerin tanıtılmasından sonra, notlar ve bibliyografya gelmektedir.

1952 senesinde John Walker, Sikke Kabinesinin başına geçmiş vs reform sonrası Emevi sikkelerini ele almıştır.

Arab-Byzantine and Post-Reform Umaiyad Coins, 1956’da Londra’da basılmıştır. Etraflı bir incelemeyi aksettiren gayet faydalı bir girişi, 293 sayfalı katalog kısmını ilâve, indeksler, mukayeseli tablola­rı 31 levha izlemektedir.

Royal Numismatic Society ve Numimatic Chronicle’da da çalışmalar yapan John Walker 1937-1947 senesine kadar İslâm Ansiklopedisine de yardım etmiş ve Londra Üniversitesinde Arapça Epigrafisi üzerinde dersler vermiştir.

GEORGE CARPANTER MILES (1904-1975)

George Miles, mükemmel bir araştırıcı ve epigrafist, dikkatli bir tarihçi, değerli bir nümismat, çok tecrübeli bir arkeolog ve yetenekli bir dilci idi.

1926-1974 senesine kadar mütemadi neşriyatları ile, çalışma sonuçlarını herkesin istifadesine sundu.

1926 senesinden sonra İstanbul’da Robert College’de 5 sene hocalık etti. Eyüp Sultan mezar kitabeleri üzerindeki çalışmaları ile eski yazı ve Arapça’yı mükemmel bir şekilde öğrendi, Amerika’da Doğu Dilleri ve Edebiyatı üzerinde doktora yaptı. Philadelphia ve Boston müzelerinde çalıştı. İran kazı heyetine dahil oldu, Rey ve Luristan’da kazılar yaptı. Kazılarında bulunan sikkeleri incelemek suretiyle nümismatik sahasına adım atmış oldu.

Amerika Nümismatik Cemiyetinde çalışmağa başladı.

1946-1952’de İslâm Sikkeleri Konservatörü, 1952-1968’de Baş Konservator, 1966-1971’de ise Cemiyet Müdürü oldu.

Verimli çalışmaları dolayısıyla, Amerika, İspanya ve Londra Nümismatik Cemiyetlerinden madalyalar aldı. Bütün Sikke Cemiyetlerinin azası oldu, Sayısız eserlerini burada saymamıza imkân yoktur. Ancak sağlığında yazılan bu kitapta 165 eseri, seneleri de gösterilmek suretiyle tam listesi verilmiştir. Rey Sikkeleri, İspanya Emevileri ile Tevaif-i Mülûk Sikkeleri araştırmaları ve diğer neşriyatının hepsi gayet faydalıdır. Yorulmak bilmeyen azimli çatışmaları ile hepimize tasavvurumuzdan daha fazla fayda sağlamıştır.