Bültenlere Dön

SULTAN MEHMED REŞAD ADINA

MISIR HIDİVLİĞİNCE DARBETTİRİLEN PARALAR

Tevfik Seno ARDA

Mısır darplı madenî paraların koleksiyonu yalnız Türkiye’de değil, bütün dünyada yapılmaktadır. Bu nedenle de bu paraların koleksiyon değerleri yüksek olup koleksiyoncuya prim veren bir grup oluşturmaktadırlar. Özellikle Sultan Abdülhamid II’nin 10. saltanat yılından sonra Avrupa’da bastırılmış bulunan altın, gümüş, nikel ve tunç Mısır paraları, çağdaş baskılarıyla günümüz göz zevkine hitap eden, albenisi olan palalardır. Bu yazıda Sultan Mehmed Reşad adına Mısır’da darbettirilen paralar gözden geçirilmektedir.

Mısır, Osmanlı İmparatorluğu’na 1517’de, Yavuz Sultan Selim döneminde, Ridaniye meydan muharebesi sonucu katılmıştır. Sultan Selim III döneminde, 1798-1801 yılları arasında Napoleon orduları tarafından işgal edilmiştir. 1804 yılında Mısır’a genel vali tayin edilen Kavalalı Mehmed Ali paşa, 1831 yılında Osmanlı devletine isyan etmiş ve Anadolu içlerine kadar yürüyerek Bab-ı Alî ile 1833’te Kütahya anlaşmasını imzalamıştır. Yeni anlaşmazlıklar üzerine ve Kırım Savaşı öncesinde 1841’de, Sultan Abdülmecid’in saltanatının ilk döneminde toplanan Londra Konferansı sonunda, Büyük Reşid Paşa’nın diplomatik gayretiyle:

o Mısır’ın resmen Osmanlı Devletine bağlı kalması; ancak yönetiminin Mehmed Ali Paşa ve soyundan geleceklere bırakılması,

o Mısır’ın Osmanlı Devletine vergi vermesi,

o Osmanlı Devletinin imzaladığı anlaşmaların Mısır için de geçerli sayılması,

o Mısır’da Osmanlı sultanı adına para basılmasına devam edilmesi ve ayrı bayrak kullanılmaması

kararlaşmıştır. 1846’da Mehmed Ali Paşa İstanbul’a gelip Sultan Abdülmecid’ten af dilemiştir.

1869 yılında Süveyş Kanalı’nın açılması ile önemi artan Mısır hıdivliği, 1875’te Mısır hıdivi İsmail Paşa’nın borçlarını ödeyebilmek için Süveyş Kanalı hisselerini 100 milyon altın frank karşılığı İngiltere’ye satmasından sonra, 1882 yılında İngiliz birliklerince işgal edilmiş ve İngiltere’nin gittikçe artan fiili hâkimiyeti başlamıştır. Trablusgarb’ta İtalyanlara karşı çarpışan birliklere katılmak isteyen Osmanlı subaylarının Mısır’dan ancak kaçak olarak geçebilmeleri, I. Dünya Savaşı öncesindeki durumu çok iyi yansıtmaktadır. Bu fiilî duruma rağmen, Mısır resmen Osmanlı eyaleti sayılmakta ve Osmanlı sultanı adına para bastırmakta idi. Bu durum Osmanlıların I. Dünya Savaşı’na İngiltere’nin karşısında katılmasından bir iki ay sonrasına, 14 Aralık 1914 tarihine kadar süregitmiştir.

27 Nisan 1909’da (1327 H) 35. Osmanlı sultanı olarak tahta çıkan, Sultan Abdülmecid’in oğullarından Sultan Mehmed V (Reşad), Mısır’da adına para darbedilen son Osmanlı padişahıdır. Mısır paralarının bu dönemde Avrupa’da önceden sipariş verilerek bastırılması nedeniyle, Mehmed Reşad’ın birinci saltanat yılına ait Mısır paralarına rastlanılmaz. Buna karşılık, biraz da Bab-ı Alî’yi umursamazlık örneği olarak, Sultan Abdülhamid II’nin 35. saltanat yılı (!) paraları görülür.

Sultan Mehmed Reşad adına Mısır’da tedavül eden madenî paralar saltanatının 2, 3, 4 ve 6. yıllarına aittir ve Mısır’ın İngiliz işgaline girmesinden sonra Sultan Abdülhamid II’nin 10. saltanat yılından itibaren bastırılan paraların benzeridirler. Altın para basılmamıştır. Gümüş ve tunçların tamamı, nikellerin ise 3. saltanat yılı dışında kalanları Heaton Mim darphanesinin (H) işaretini taşırlar. Aşağıda beş değeri gümüş, dört değeri bakır-nikel alaşımı ve iki değeri tunç (bronz) olarak darbedilen bu paralar kısaca tanıtılmaktadırlar. Verilen ağırlıklar çil durumla ilgilidir. Paraların tanıtımını, hangi değerlerin hangi saltanat yılında kaçar adet basıldığını ve yazara göre enderlik derecelerini gösteren çizelgeler izlemektedir.

Gümüş 20 Kuruş: Æ 40 mm., 28 gr.

Tipoloji için gümüş 5 Kuruş fotoğrafına bakınız.

Gümüş 10 Kuruş: Æ 33 mm., 14 gr.

Gümüş 20 Kuruş gibidir; ancak tuğra altında 20 yerine 10 yazılıdır. Tipoloji için gümüş 5 Kuruş fotoğrafına bakınız.

Gümüş 5 Kuruş: Æ 26 mm. 7 gr.

Gümüş 20 Kuruş gibidir, ancak tuğra altında 20 yerine 5 yazılıdır.

Gümüş 2 Kuruş: Æ 19 mm., 2.8 gr.

Gümüş 20 Kuruş gibidir; ancak tuğra altında 20 yerine 2 yazılıdır. Tipoloji için gümüş 5 Kuruş fotoğrafına bakınız.

Gümüş 1 Kuruş: Æ 16 mm., 1.4 gr.

Gümüş 20 kuruş gibidir; ancak tuğra altında 20 yerine 1 yazılıdır. Tipoloji içki gümüş 5 kuruş fotoğrafına bakınız.

Nikel 1 Kuruş: Æ 23 mm., 5,6 gr.

Nikel 5/10 Kuruş (5 aşer-ül kuruş=20 para): Æ 21 mm., 4 gr.

Nikel 2/10 Kuruş (2 aşer-ül kuruş=8 para): Æ 18 mm., 2.5 gr.

Nikel 5/10 kuruş gibidir, ancak arkayüzünde ortada 5 yerine 2 yazılıdır.

Nikel 1/10 Kuruş (1 aşer-ül kuruş=4 para): Æ 15 mm., 1.73 gr.

Nikel 5/10 kuruş gibidir; ancak arkayüzde ortada 5 yerine 1 yazılıdır.

Tunç 1/20 Kuruş (= 2 para): Æ 20 mm., 3.25 gr.

Tunç 1/40 Kuruş (= 1 para): Æ 18 mm., 2 gr.

Çizelge 1: Sultan Mehmed Reşad adına Mısır’da darbettirilen madenî paralar ve enderlik dereceleri

V: Mevcut, ancak ender değil.

?: Sayın Cüneyt ÖLÇER bir yerde rastladığını hatırlıyor.

R: Enderlik derecesi.

Çizelge 2: Baskı sayısı (*1000)

BİBLİYOGRAFYA:

• PERE N., Osmanlılarda Madeni Paralar. İstanbul, 1968.

• YEOMAN R. S., A Catalog of Modern World Coins  1850-1950. Visconsin, 1974.

• ARTUK İ., C. ARTUK, İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Teşhirdeki İslâmi Sikkeler Kataloğu. Cilt II. İstanbul, 1974.

• KRAUSE C. L., C. MISHLER, Standart Catalog of World Coins. 1982, Special Edition.

• JEM SULTAN, Coins of the Ottoman Empire and the Turkish Republic. California, 1977.