Bültenlere Dön

CUMHURİYET DÖNEMİ MADENİ PARALARINDA

KALIP FARKLARI VE ERÖRLERE İLİŞKİN YENİ BULUŞLAR

Bülent COŞKUN

Cumhuriyet Dönemi madenî paralarındaki farklı baskılar ve erörlerden bahsederken, acmonital paralardaki farklılıkların bulunmasını genç koleksiyoncu arkadaşlarımdan rica etmiş ve Topkapı Müzesi Sempozyum’undaki sözlerimi noktalamıştım [1]. Genç arkadaşların bu alanda çalıştıklarını gelen haberlerden öğreniyor ve seviniyoruz. Acmonital paralardan daha sonra bahsetmek üzere şimdi 1947-1957 yılları arasında darbedilen pirinç paralardan söz etmek istiyorum.

1340 tarihiyle başlayıp, 1942 tarihli 10 parasıyla kapanan bu “sarı” paralar devri, 1947 yılı ortası delik 1 Kuruşu ile tekrar ortaya çıkmaktadır. Bu defa gayet geniş bir seri halinde. 1957 yılında basılan 5 Kuruş ile kapanan bu seri içinde 1,2 1/2, 5, 10 ve 25 Kuruşluklar bulunmaktadır. 1948 yılının meşhur 1/2 Kuruşu da bu seridedir. Yirmibeş parçalık bir seri olmakla birlikte, kenar yazıları değişikliğiyle toplanması halinde bu miktar 40’a ulaşır. 1951 yılının noktalı 1 Kuruşu ile de 41 adetlik bir sert oluşturur. Bu koleksiyon içinde 1947 1 Kuruşu ile 1951 yılının noktalı 1 Kuruşu, 2 1/2, 5 ve 25 Kuruşları “R” nadirliğindedir. Şimdi, Cumhuriyet Döneminin hemen hemen orta yıllarına rastlayan bu ilginç paralarımıza, yine bir “R” nadirliğinde, yeni bir ilave olduğunu bildirmek isterim. Şöyle ki; 1950 yılı 5 Kuruşu iki ayrı kalıpla basılmıştır. Fotoğrafta da takip edileceği gibi, paranın önyüzündeki CUMHURİYETİ kelimesinde birinci U harfinin, ikinci kolundaki çizgi diğer bir kalıpla düzeltilmiş ve fakat yaptığımız tahkikatta normal olarak yazılan CUMHURİYETİ kelimesini havi, yani düzeltilen 5 Kuruşun diğerine nispetle daha az bulunduğu görülmüştür.

1977 yılındaki Cumhuriyet Dönemi Madenî Paralar Kataloğunda [2] Kod No: 073 ve 073A ile gösterilen, kenar yazılan öne ve arkaya bakan 5 Kuruşların baskı adedinin 22.950.000x2 olarak gösterilmesine mukabil, burada bahsolunan "U" harfi normal, fakat az rastlanan 5 Kuruşun baskı adedini bilemiyoruz.

Bu paranın da öne ve arkaya bakan kenar yazılarıyla bu koleksiyon (1947-1957 arası pirinç paralar) adedi 43’e yükselmekte ve Kod No olarak 073B-073C ile tanımlanmaktadır.

Bilindiği gibi pirinç paralardan sonra 1958 yılında bakır 5 ve 10 Kuruşlar çıkarılmıştır. 1958 yılından 1974 yılına kadar basımı devam eden bu paralardan ilk baskı tarihi olan 1958 senesi 5 ve 10 Kuruşları kataloğumuzda "R" nadirliğindedir. Son baskı yılı olan 1974 tarihli 5 ve 10 Kuruşluklarında da "R" nadirliğinde olanları tespit edilmiştir. 1974 ta­rihli 10 Kuruşlara dikkat edilirse tarihteki dört rakamının 4 olarak yazıldığı görülür. Bizim nadir olarak belirttiğimiz 10 Kuruşta ise bu dört 4 şeklindedir. Açık dört kapalı dört olarak nitelediğimiz bu paralarda R işaretlisi açık dört rakamını taşıyandır. Ayrıca bu parada kuruş yazısındaki “ş” harfinin çengeli de değişiklik arz etmektedir.

Yine 1974 tarihli 5 Kuruşların meşe dalı olan yüzüne dikkat edilirse, bu dalda iki adet meşe palamudu görülmektedir. Bizim “R” nadirliği verdiğimiz 5 Kuruşta ise bu palamuttan üstteki palamut düşmüş, sadece içi boş kovan kalmıştır, Burada dikkat edilecek husus şudur: 1958 yılından itibaren bir tanesi boş olarak gösterilen bu meşe palamudu, 1974 yılında her ikisi de dolu olarak darbedilmiştir. Fakat az rastlanılanı 1974 yılının içi boş olanıdır.

Bu seriden değişik tarihli 5 Kuruşlarda da ay-yıldızın normal paralarda olduğu gibi sağa değil, sola bakanları mevcuttur. Sempozyumda teşhir ettiğim bende olanı, 1970 tarihli olmakla beraber üyemiz Ahmet Yavuz’daki ise 1964 tarihlidir. Şimdilik, bahsettiğimiz bu 5 Kuruşları bir “R” ile gösteriyoruz.

Acmonital paralara gelince, 1966 ve 1975 tarihli 1 Liraların kenar yazılarında farklılık bulunmaktadır. 1966 tarihlilerinin bazılarında “Türkiye” kelimesi, 1975 tarihlilerinin kimilerindeyse “Cumhuriyet” kelimesi mükerrerdir. 1976 2 1/2 Liranın, ters kenar yazıları ise daha evvel neşrolunmuştur. Bu seride 1976 5 Liralarının 6 rakamı önündeki noktalısından sonra, 1976 50 Kuruşluklarda da farklılıklar tespit edilmiştir. 1976 tarihli 50 Kuruşun yukardan aşağı çevrildiğinde ters baskılı olanları vardır. Yani köylü kız resmi olan önyüzünü yukardan aşağı çevirdiğimizde 50 Kuruş yazan kısım ters olarak gözükür, bu paralar nadirdir. Bir diğer 1976, 50 Kuruşunda çelenk bağlantısından yukarı doğru uzanan kısım vardır ki biz ona hançer diyoruz, keza nadir paralardandır.

Yeni buluşlar yazımı burada bitiriyor ve cumhuriyet madenî paralar koleksiyonuna başka bir renk ve heyecan veren erör ve farklılıkların araştırmalarını sağlık veriyorum.

Acmonital paralardan sonra araştırmalarımıza tekrar ilk yıllar paralarından başladık. Evvelce de söylediğini gibi, koleksiyoncu, araştırmalarına ara vermeden devam etmelidir. Bugün sizlere cumhuriyet dönemi ilk paralarındaki değişik kalıplardan meydana gelen farkları anlatacağım.

Cumhuriyet döneminin ilk parası olan 1340 tarihli 10 Kuruş iki ayrı kalıpla basılmıştır. Fotoğrafında da görüleceği gibi yazı ve başak küçük ve büyük olmak üzere iki çeşittir. Büyük kalıpla basılan parada başak açık ve kenar noktalarına yakındır. Küçük olan kalıp da ise başak kapalı ve kenar noktalarına uzaktır. Ayrıca, Arap harfleri ile yazılı Türkiye Cumhuriyeti yazısı istif büyüklüğü ve küçüklüğü bakımından bariz bir farklılık gösterir. Bu paraların serilerinde, yani 1341 ve 1926 tarihli 10 Kuruşlarla aynı tarihleri taşıyan 5 Kuruş ve 100 Paralarında herhangi bir farka rastlamadım. Koleksiyoncu arkadaşlardan bu paralardaki farklılıkların bulunup bulunmadığının araştırılmasını rica ederim. Bundan sonra bir diğer kalıp farkına 1928 tarihli 25 Kuruşlarda da rastlamaktayız. Yukarda tarif ettiğim 10 Kuruş farklı basımı aynı şekilde 1928 tarihli 25 Kuruşta da mevcuttur.