TÜRK NUMİSMATİK DERNEĞİ - YAYINLAR

Prusa ad Olympum şehrinin basmış olduğu sikkelerin ön ve arkayüzlerinde yer alan imparator tasvirleri bazı özellikleri nedeniyle ele alınmaktadır.

a) Prusa ad Olympum şehrinin imparatorluk devrinde Pseudo Autonom darplarının dışında kalan bütün sikkelerinin ön yüzünde, şehrin Roma’ya bağlılığının bir ifadesi olarak, Roma imparatorlarının portrelerine yer verilmiştir [1]. (R1-9) Nero (54-68) dan itibaren büst veya yalnız baş olarak, profilden sağa ya da sola resmedilen imparatorun adı ve unvanları başın çevresinde dairevi bir hat şeklinde yazılıdır. Bu sikkelerin kalıplan yerli hakkâklar tarafından, Roma’daki merkez darphanenin bastığı Denarius ve Aureus’lar üzerindeki imparator tasvirleri örnek alınarak yapılmıştır. Sınırlı olan sikke yüzü üzerindeki tasvirlerin karakteristik olmasına özen gösterilmiş, Avgustus olanlar, başında defne çelengi (R2-5; 7-8) veya şua çelengi (R6; 9) ile, Caesar’lar ise çıplak başlı olarak tasvir edilmişlerdir (R1). Çoğunlukla zırh ve üzerinde bir omuzda fibulayla tutturulmuş paludamentum ile görülürler (R1; 9). Bazı imparatorlar mızrak ve kalkan tutmaktadırlar (R9).

b) Prusa ad Olympum sikkelerinin ön yüzünden başka, arka yüzlerinde de Roma İmparatorları’nın çeşitli şekillerde tasvir edildikleri dikkatimizi çeker. Berlin’deki Karakalla sikkesinin arka yüzünde imparatoru şua çelenkli ve zırhlı, ayağında çizmeleriyle, sağ elinde Phiale, solda mızrak tuttuğu halde, önünde yanan yuvarlak altara libasyon yaparken görmekteyiz.

PPOYCAEWN (Prusalıların) şeklinde şehrin adı genitiv çoğul olarak tasvirin çevresinde yazılıdır (R10). İstanbul’da bulunan bir Maximos (238) sikkesinde de imparator aynı pozda canlandırılmıştır (R11). Yine İstanbul’da bulunan Maximos’un aynı tipteki başka bir sikkesinde ise bu kez imparatorun önündeki sunak konmamıştır (R12). Sikkelerin arkayüzlerinde gördüğümüz bu tipler, imparatorların kazanmış oldukları zaferlerden sonra bizzat kurban sunmalarıyla ve şehirdeki imparator kültüyle ilgilidir [2].

c) Evvelce yayınlanmış sikke kataloglarında (BMC; RG gibi [4] Prusa sikkelerine göz atacak olursak, imparator olarak tanımlanan arka yüz tasvirlerinin fazlalığı göze çarpar. Ancak yakından incelendiğinde, bunların bir kısmının şehrin kuruluş efsanesiyle ilgili tipler olduğu ve çeşitli şekillerde şehrin kurucusunun figürünü yansıttıkları neticesine varılmaktadır. Kommodus (180-192) zamanında basılan Münih’teki bir sikkenin arkayüzünde genç erkek büstü, başında diademle tasvir edilmiştir. Çevresindeki PPOVCAEICTON KTICTHNPPOVCIAN (Prusa’nın kurucusu Prusias’a) yazısı tasviri şehrin kurucusu Prusias’a ait olduğunu dile getirmektedir (R13). İdealize edilmiş olan bu baş, yaşayan bir şahsın portresi olmayıp; şehrin kurucusu ve ona adını veren (Eponymus) genç Hero’nun tasviridir Plinius’da [4] sözü edilen ve şehrin kurucusu olduğu bildirilen Bithynia Kralı Prusias I’in tetradrahmileri üzerinden gayet iyi tanıdığımız, portreleri ile de benzerlik göstermemektedir [5].

d) Bu efsanevi kurucu kahramanı yansıtan ayrıntılı sahneler daha sonraki sikkeler üzerinde karşımıza çıkmaktadır. Londra’da bulunan bir Karakalla sikkesinin arka yüzünde genç erkek figürü 3/4 cepheden sola ayakta durmaktadır. Kısa Khiton üzerinde mantosu ve ayağında çizmeleriyle, sağ elinde phiale sol elinde mızrak ve mantosunun kıvrımlarını tutmakta; önünde yanan girlandlı dört köşe bir altar ve bu altara doğru sıçrayan bir erkek domuz bulunmaktadır. En solda ise, ağaç ve üzerinde uçan kartal sahneyi tamamlar (R14). Bu sikke E. Rapp tarafından ele alınmış, Num. Chr. 3(1863)’de yayınlanmış ve burada İmparator Karakalla’nın, imparatoru ve Roma kartalını tehdit eden kötülükleri (Domuz figürü ile ifade edilmiştir) bertaraf etmek için yapılan bir kurban sahnesinde canlandırıldığı öne sürülmüştür. Bu fikrin yanlışlığı Imhoof-Blumer tarafından (Nomisma VI) Bithynia Kralları’nın sikkeleri üzerindeki figürlerden ve bu türdeki başka şehir sikkeleri ile karşılaştırmalar yapılarak ve benzerlikler bulunarak anlatılmaya çalışılmıştır. Imhoof -Blumer’in olası gördüğü ve başka sikkeler üzerindeki benzer motiflerle doğrulamaya çalıştığı fikrin, Paris ve New York’ta bulunan iki Prusa sikkesinin üzerindeki yazılarla belgelendiği dikkatimizi çekmiştir (R14 ve 16). Geta zamanında basılan bu sikkelerin arka yüzünde aynı biçimde libasyon yapan figür sakallı, daha yaşlı olarak tasvir edilmiş; önünde yanan girlandlı yuvarlak altar ve dibinde domuzun ön kısmı bulunmakta, arka planda ağaç ve üzerinde uçan kartal görülmektedir. Ayrıca solda yuvarlak portikli bir mabed yer alır. Gayet ustalıkla düzenlenen bu tasvirin alt kısmındaki iki satırlık TON KTICTHNPPOVCAEIC (Prusa’nın kurucusuna) bütün bu kompozisyonu aydınlatmaktadır. Buradaki figür Prusa’nın kurucusu Prusias’dır ve Hero olarak daha evvel tasvirini gördüğümüz yarı tanrı efsanevi kahramanın (R13) adına yapılan bu yuvarlak mabet (Heroon’un) de ibadet gördüğünü düşünmektedir. İleride Bursa şehrinde yapılacak arkeolojik kazılar, mimari buluntular ve kitabeler de belki bu fikri destekleyecektir. Yine aynı tipte bir sahneyi canlandıran Geta’ya ait Viyana’da bulunan bir sikkede libasyon yapan figür cepheden ayakta durmakta (R17) (R.G.S. 591, 116’da İmparator olarak tanımlanmıştır). Bu sikke Geta’nın ön yüzü aynı kalıptan olan Berlin’deki diğer bir sikkenin (R18), yüzündeki figürleri tanımlamamıza yardımcı olmaktadır. Arka yüzü de aynı sanatçının elinden çıkmış olduğu kuşkusuz görülen Berlin’deki sikkede, yukarıda gördüğümüz gibi İmparator savaş kıyafetiyle önünde bir altar olduğu halde sola doğru ayakta durmakta, sol eliyle mızrağa dayanmış, sağ elinde, altar üzerinde phiale tutmaktadır. Sağda arka planda yine savaş kıyafetinde bir figür, yuvarlak yüksek bir kaide üzerinde cepheden ayakta durur ve sağ elinde phiale, solda mızrak ve mantosu’nun kıvrımlarını tutar. İşte bu kippus üzerindeki ayakta duran figür Babelon-Reinach tarafından RG’de (S. 591, 117) Ares (?) diye adlandırılmak istenmiştir. Oysa Bilhynia sikkeleri üzerinde gördüğümüz Ares tasvirlerine hiç benzememekte, fakat altar önünde cepheden ayakta duran şehrin kurucusunun tasvirî ile tıpa tıp uymaktadır (R17 ile karşılaştır). Böylece biz daha evvel Ares’e benzetilen bu figürü şehir kurucusunun tasviri olarak tanımlamaktayız.

e) Bu örneklerden başka Kommodus ve Philippus II sikkeleri üzerinde görülen genç binici khitonlu ve çizmelidir. Yukarıya kaldırdığı sağ elinde mızrak, sol eliyle dizginleri tutmaktadır. Sağa doğru sıçrayan atın önünde, yine ayrı yene koşan bir erkek domuz vardır. Burada genç binici tarafından avlanan domuz tasviri Efes sikkeleri üzerinde gördüğümüz Androklos tarafından domuzun mızraklanması sahnesi ile aynı konuyu işlemektedir. Bu binici ile yukarıda gördüğümüz libasyon yapan figür aynıdır ve kataloglarda (Syll. Cop.; RG) tanımlandığı gibi imparator tasviri değildir (R19). İstanbul’da bulunan Philippus II sikkelerinde İmparator at üzerinde elinde mızrakla yerdeki düşmanı mızraklarken, sağa ya da sola tırıs giden bir at üzerinde bir eliyle selam verirken görülebilir. Bunun dışındaki domuzu mızraklayan binici tasvirleri efsanevi şehir kurucuları (Heros) olarak imparator tasvirlerinden ayrı tutulmaktadırlar [6].

R1. Diadomenianus (217). Çıplak başlı, zırh ve paludamentumlu büstü sağa.

R9. Traianus Dekios (249-251). Şua çelenkli, zırh ve paludamentumlu, mızrak ve kalkan tutan büstü sola.

R10. Karakalla (198-217). İmparator ayakta sola, patera ve mızrak tut. önünde yanan yuvarlak altar.

R11. Maximos (238). İmparator ayakta sola, patera ve mızrak tut. Önünde yanan yuvarlak altar.

R14. Karakalla. Şehir kurucusunun figürü ayakta sola, önünde dörtgen altar, domuz, ağaç ve kartal.

R15. Geta. Şehir kumcusunun figürü, sola, önünde dörtgen altar, domuzun ön kısmı, ağaç ve kartal; yuvarlak

R16. Geta, Şehir kurucusunun figürü sola, önünde dörtgen altar, domuzun kısmı ağaç ve kartal; yuvarlak

R17. Geta, Şehir kurucusunun figürü cepheden ayakta, asa ve patera tut., önünde altar, domuz, ağaç ve

R18. Geta. İmparator ayakta sola, patera ve mızrak tut., önünde yanan yuvarlak altar; sağda kippus üzerinde

M.Ö. 74 yılında Bithynia Krallığının Roma hâkimiyetine geçmesiyle Prusa ad Olympum şehri de Roma’nın Bithynia Eyaleti sınırları içinde kalmıştır.
Prusa ad Olympum şehrindeki imparator kültü ile ilgili bir kitabe B C H. 1909, s. 410-410’da yayınlanmıştır. Şehir Neokor olmamıştır, fakat bir heykel kaidesindeki bu yazıt Prusa’da iki defa imparator rahipliği yapan bir kişiden söz etmektedir.
BMC. Wroth, W. Catalogue of Greek Coins, Pontus etc., Londra 1889, s. 194-200 RG. Waddington - Babelon - Reinnach, Recueil général des monnais grecques d’Asie Mineure, Paris 1904, s. 575-601, lev. 99-103.
Plınius, Naturalis Hıstoria, H6.
Krş. RG. s. 22S-9; lev. 29, 10-13’deki Prusias I tetradrahmieri üzerindeki tasvirlerle.
Bursa’da Hisarlık mevkiinde (Eski Bursa) bulunmuş mermer iki kabartma da vardır. BCH, 1909, s. 335, 87. Binici domuzu mızraklıyor ve s. 375, 158 Binici tasviri.