Bültenlere Dön

SULTAN MUSTAFA III DÖNEMİ

İSTANBUL BASKILI GÜMÜŞ 10 PARALAR ÜZERİNDE BİR İNCELEME

Tevfik Seno ARDA

Osmanlı padişahlarının cüluslarından sonraki ilk yıl ya da yıllar içinde, tuğralarının istifinde ve paralarının tertibinde, en iyisini bulmaya yönelik bir arayış içinde oldukları ve bu yüzden değişik istif ve düzenlemelerle karşılaşılabileceği bilinir [1]. Sultan Mustafa III, bu kuralın çok geçerli olduğu Osmanlı hükümdarlarından biri olup paralarının ayrıntılı olarak araştırılmasının ilgi çekici özellikleri ortaya çıkaracağı kuşkusuzdur. 17 yıllık (1171-1187 H) saltanat süresi olan sultanın bütün paralarının ayrıntılı olarak incelenmesi bazı güçlükler taşıdığından, ilk aşamada yalnız İstanbul baskılı gümüş 10 paralıklar ele alınmıştır.

Bu türden bir araştırma, kendi koleksiyonunun imkânları içinde ve tüm paraları içeren bir kapsamda, ilk kez Jem Sultan [2] tarafından gerçekleşti­rilmiştir. İşbu çalışmada, söz konusu kitabın yanı sıra, Sayın Cüneyt ÖLÇER’in incelememe açtığı özel koleksiyonundan yararlanılmıştır. Elde edilip burada yayınlanan bilgilerin, nümismat arkadaşların yeni bulgularıyla daha da genişleyebileceği kuşkusuzdur. İstanbul baskılı gümüş 10 paraların dışındaki Sultan Mustafa III paraları ve diğer hükümdarlarınkiler de benzer incelemeleri beklemekledirler.

Sultan Mustafa III’ün İstanbul darblı paralarında da, ilk saltanat senesi en belirgin değişikliklerin gözlenebildiği yıl olmaktadır. İlk basılan 10 para (Şekil 1), bir önceki hükümdar Sultan Osman III’ün kilerden tuğra ve cülus yılı dışında hiçbir farklılık göstermemektedir.

Şekil: 1

Kenar suyu ön yüzde düz, arka yüzde ise hafif tırtıklı ince çizgi olup arka yüzde satırlar ince çizgilerle ayrılmışlardır. Hatta Sultan III. Osman’ın kullandığı dört işaret harften [3] biri olan “sad” da aynen tekrarlanmıştır.

İkinci tertip 10 paralarda (Şekil 2), birinci tertibe göre en büyük değişiklik, işaret harften vazgeçilip saltanat yılının, ya da darp yılının son rakamının sayı ile ¹ belirtilmesidir. Ayrıca kenar suyu değişmiş, iki çizgi arası kabarık noktalardan bileşik bir bordür kullanılmıştır. Arka yüzde, satırlar arası çizgiler kalktığı gibi yazı kaligrafisi de değişmiştir.

Şekil: 2

Aynı yıl üçüncü tertip olarak çıkartılan 10 paralıklarda (Şekil 3) ise temel bir değişiklik gözlenmekledir. Ön yüzde yalnız tuğra bırakılmış olup darp yeri ve yılı arka yüze aktarılmış, Kostantiniye yerine İslâmbol adı kullanılmıştır. İkinci tertiple ilişki kenar süslemesiyle kurulabilir.

Şekil: 3

Bu tertipte tuğranın sağ üst boşluğu yıldızsızdır. Her ne kadar dördüncü tertip olarak ele alınan (Şekil 4) para ile bu süsleme dışında bir farkları yoksa da, ikinci ve sonraki saltanat yılları paralarında yıldızın görünmesi, yıldızsız düzenlemenin önce kabul edilmesine neden olmuştur.

Şekil: 4

İkinci ve üçüncü saltanat yıllarının (117’2, 117’3) paraları, arkayüzlerindeki ufak ayrıntı farkları dışında dördüncü tertip 10 paralar gibidir (Şekil 4’te darp yılı 1 yerine 2 ve 3). Dördüncü yılda ise yine bir değişiklik isteğinin ön belirtileri hissedilmektedir. Bu yıla (117’4) ait tuğra yanı yıldızlı (4. tertip) ve yıldızsız (3. tertip) 10 paralıklar bulunmakladır.

Beşinci saltanat yılı (117’5), genel düzenleme korunmakla birlikte önemli sayılabilecek değişiklikler içeren bir senedir. 1. tür tuğra ile yıldızlı (Şekil 5) ve yıldızsız (Şekil 6) ön yüzlere rastlanıldığı gibi, beşinci tertip olarak nitelendirilecek. II. tür tuğra ve yıldızsız düzenleme bu yılda ortaya çıkmakta (Şekil 7) ve Sultan Mustafa III’ün hükümdarlığının sonuna kadar sürmektedir.

Şekil: 5

Şekil: 6

Şekil: 7

Burada I. ve II. tip olarak adlandırılan tuğralar üzerinde kısa bir açıklama yapmak yerinde olacaktır (Şekil 8). Her iki tip arasındaki fark, ikincisinde “han” sözcüğünün kullanılmamasıdır. Her ne kadar Jem Sultan, bir istif farkını öne sürerek birinci türü ikiye ayırmakta ise de, bu incelemede istif farkı önemli bir değişiklik olarak değerlendirilmemiştir.

Şekil: 8

Beşinci saltanat yılında ortaya çıkan beşinci tertip 10 paralıkların ön yüzü, 11’84 H yılına rastlayan 14. saltanat yılında, kenar süsünü teşkil eden noktaların sıklaşması dışında pek değişmemiştir (Şekil 9). Sultan Mustafa III döneminde başlayan darp senesinin harf yerine sayı ile belirtilmesinde hicri yılın son bir ve iki rakamından yararlanıldığı da burada belirtilmelidir: (117)1, (117)2. (117)3, (117),4, (117)5, (117)6, (117)7, (117)8, (117)9, (11)80, (11)81, (11)82, (11)83, (11)84, (11)85, (11)86, (11)87. 4 rakamı (117)4’te Arabi (), (11)84’te Farisi () (Şekil 9) biçiminde kullanılmıştır.

Şekil 9: (11)84 yılında kenar suyundaki noktaların sıklaşması.

(Her iki türle de karşılaşılmaktadır).

Üçüncü tertip (Şekil 3) 10 paralıklardan sonra genel karakteri pek değişmeyen arka yüzde de, harflerin noktaları açısından kaydedilmeye değer farklılıklar vardır. Bu farklılıklar ancak (117)9’dan sonra nihaî bir biçime kavuşmaktadırlar. Farklar; “darı” sözcüğü “dad” harfi noktasının (Şekil 10’da “2”) dışta veya içte bulunması veya olmaması, “be”nin “ba” harfinin noktasının (Şekil 10’da “3”) bulunması ya da bulunmaması, “fi” sözcüğünün “fa” harfi noktasının (Şekil 10’da “4”) dışta veya içte bulunması ya da olmaması, “fi” sözcüğü “ya” harfinin çift noktasının (Şekil 10’da “5”) dışta yatay, dışta düşey, içte yatay konumda bulunması ya da hiç bulunmamasıdır. Gerek Sayın Cüneyt ÖLÇER’in koleksiyonu, gerek Jem Sultan kitabı ve gerekse Stephen ALBUM ve benzeri satış katalogları fotoları incelenerek, üçüncü tertipten itibaren rastlanılan detay farkları bir tabloda özetlenmiştir. Silik paralar tasnif dışı tutulmuş olup fotoğraflardan kesin karara varılamayanlarda “?” işareti kullanılmıştır.

Şekil 10: İslâmbol darblı gümüş 10 paraların arka (yazı) yüzlerinde farklılıklar.

(1) Darp yılı: (117)? veya (11)8?

(2) “darı” nın “dad” harfinin noktası

(3) “be” nin “ba” harfinin noktası

(4) “fi” nin “fa” harfinin noktası

(5) “fi” nin “ya” harfinin çift noktası

(1) 5’in (0) içi dolu.

(2) Tuğra sol alt karıncığı farklı resmedilmiş.

Bu tablonun arkadaşların katkılarıyla zenginleşmesi en samimi dileğimdir.

TEŞEKKÜR:

Koleksiyonunu incelememe ve çizim yaparak neşretmeme izin veren, Dernek Başkanımız Sayın Cüneyt ÖLÇER’e teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.