KALP PARA NASIL TANINIR?
Mehmet A. ARAT
Piyasada kullanılan veya tedavülden kalkmış paraların taklidini (kalpını) yapmak kanunlar nazarında suçtur.
Taklit paraları iki gruba ayırmak lazımdır. Birinci gruptakiler çok acemice yapılan kalp paralardır. Bunlar herkes tarafından, bakar bakmaz, kolaylıkla tanınırlar. Genellikle bu tip paraların madeni, kurşun ve benzeri melallerdir.
İkinci grupta olanlar ise çok ustaca yapılmıştır. Muntazam bir teşkilat tarafından imal edilir ve piyasaya sürülür. Hatta bazen hakiki paralardan daha iyi görünüşlüdür. İşte bu tip kalp paraları, paraya zarar vermeden yani kimyasal analiz yapmadan tanımak, oldukça zordur. Spektrograf testi uygulanır. Paraya hiç zarar vermeden tanımak için yapılacak basit işlemler beş noktada toplanır. Bunlar hemen hemen herkesin yapabileceği deneylerdir. Şöyle ki:
1. Gözlemsel Yöntem (Gözle mukayese ederek tanıma):
Şüpheli para ile hakikî aynı cins para yan yana getirilip, harflerine, tarihinin rakamlarına, çevre motiflerine ve kenar tırtıklarına bakılarak mukayese edilir. Farklar varsa ve bu farklar erör değilse, para kalptır. Genellikle, kalp paraların tırtıkları fena ve gayri muntazamdır. Harflerin keskin kenarlı olanlarına dikkat edilir. Taklitlerde genellikle böyle keskin kenarlar yapılamaz, hafif yuvarlaktır. Her iki parayı üst üste koyarak çapına, kalınlığına dikkat edilerek fark olup olmadığı tespit edilir.
2. Temas Yöntemi (Dokunma hissi ile tanıma):
Aynı cins hakikî para ile şüpheli para gene yan yana masa üstüne konur. Bir iki, dakika bırakılarak oda sıcaklığını alması temin edilir. Sonra birini sağ elimize, diğerini sol elimize alıp, başparmak ile işaret parmağımız arasında paraya hafif bastırarak ileri geri sürterek parmağımızı gezdirelim. Taklit para hafif yağlımsı bir his verir. Hakikisi ise vermez.
Sonra her bir parayı avuçlarımızın içine alıp yumruğumuzu sıkalım. Kalp para, hakiki paraya nazaran daha sıcak hissini verir.
3. Ses Deneyi ile Tanıma:
Sol elimizin işaret parmağı arasına şüpheli parayı sıkıştırıp, hakiki, aynı cins para ile hafif vurarak çıkardığı sese dikkat edilir. Sonra aynı deneyi hakiki parayı sol elimizin işaret parmağı arasına sıkıştırıp taklit para ile vurarak çıkan sese kulak verelim. Hakiki paranın sesi daha yüksek ve melodi tonu iyidir. Eğer taklit paranın alaşımı (halitası) hakiki paranın alaşımına yakınsa ses farkı bariz olmaz.
4. Kimyasal Deney:
Burada uygulanan kimyasal deney, paraya hemen hemen hiç zarar vermeden yapılanıdır. Gümüş para veya altın para kontrol edilecekse şu formüllerde eriyikler (mahlüller) hazırlanır.
Gümüş para için:
Gümüş nitrat, 0.72 gram
Nitrat asidi (Kezzap), 15 damla
Damıtık su (Mayi mukaddar), 14,17 gr.
Altın para için:
Nitrat asidi (kezzap), 11.52 gr.
Klorür asidi (tuzruhu), 0.44 gr.
Damıtık su (mayi mukaddar), 8,66 gr.
Bu iki eriyik hazırlandıktan sonra, yanan bir mum eğilerek, kontrol edeceğimiz paranın kenar tırtırına bir damla damlatılır. Bu damlanın donması için biraz beklenir. Sonra iğne ile paranın bir tırtılı arasındaki mum çıkartılır. Tırtılların diğer taraflarındaki muma zarar vermemeye dikkat edilir. Bu para iki ağırlık arasına konarak dik tutulur. Büyüteçle (pertavsızla) mumu alınmış tırtıla gözümüzü alıştırır ve buraya hazırlanan eriyikten bir damla damlatılır. Damla siyahlanırsa para hakikîdir, taklit değildir.
Damlaya hemen amonyak ve sodyum bikarbonat eriyiği damlatılarak nötürleştirilir. Mum da bir bezle silinir.
5. Özgül Ağırlık Deneyi:
Pul koleksiyonu yapanlar (filatelistler) için pulların kenarlarındaki deliklerin (dantellerin) sayılması pulun taklit olup olmadığını anlamak için ne kadar mühimse, para koleksiyonu yapanlar (nümismatlar) için de paranın özgül ağırlığını tayin etmek o kadar önemlidir.
Bu işlem, meşhur alim Arşimetin hamamdan evraka, evraka (buldum, buldum) diye çıkması prensibine dayanır.
Özgül ağırlık, aynı hacimdeki suya nazaran aynı hacimdeki paranın kaç defa ağır olduğunu gösterir.
Yapılacak işlem şöyledir: Para havada, açıkta tartılır. Ağırlığı A gram olsun. Sonra terazinin çengeline asıp suya batırarak tekrar tartılır. Batık durumdaki ağırlığı B gram olsun. Tabii bu B ağırlığı Adan ufaktır. Para, taşırdığı suyun ağırlığı kadar hafiflemiştir. Taşırdığı suyun ağırlığı yani hacmi A-B gramdır, işte özgül ağırlık, havadaki ağırlığın taşan suyun ağırlığına bölünmesidir.
Özgül ağırlığı bulmak için, ölçmeleri ister metrik sistemde yani gram olarak tartarak, ister İngiliz sisteminde yani grain kullanarak yapalım, bulunan değer bir oran olduğu için sonuç değişmez.
Geliştirilen bazı özel teraziler (örnek olarak 3100 Numiscale) bir paranın özgül ağırlığının bir verniyenin çevrilmesiyle bulunmasına imkân vermektedir.
Bazı melal ve alaşımların özgül ağırlıkları aşağıda verilmiştir. Eğer şüphelenilen para kalp değilse, özgül ağırlığı hakikisi ile aynıdır.
Metal Özgül Ağırlığı
Altın 19.32
Gümüş 10.49
Bakır 8.96
Nikel 8.90
Kalay 7.298
Manganez 7.30
Çinko 7.13
Alaşım Özgül Ağırlığı
Bakır %95+Çinko %2,5+Kalay %2,5 8,8727
Bakır %95+Çinko %5 8,8685
Bakır %75+Nikel %25 8,9450
Bakır %10+Gümüş %90 10,3370
İşte bu deneylerle, paraya hiç zarar vermeden paranın hakikî mi, yoksa taklit mi olduğu anlaşılır. Kimyasal analizle alaşımı oluşturan metallerin yüzde miktarlarını tespit etmek en son ve kati neticeyi verir.