Bültenlere Dön

SULTAN SELİM III’ÜN İSLAMBOL BASKILI İLK SALTANAT YILI 10 PARALARI

Tevtik Seno ARDA

Sultan III. Selim döneminde, İslâmbol’da basılan gümüş paralar daha önceki bir incelememde ele alınmıştı [1]. Sözü edilen incelemede, birinci saltanat yılı meskûkâtında iki ayrı tuğra istifi var olduğu da belirtilmişti. Sağ alt köşesinde “han” kelimesinin “ha” baş harfi bulunan birinci tip tuğra “Han Selim bin Mustafa, el muzaffer daima” şeklinde okunurken, sağ alt köşesinde “Selim” adının “sin” baş harfi bulunan ikinci tip tuğra “Selim han bin Mustafa, el muzaffer daima” şeklinde çözümlenir (Şekil 1).

Şekil 1: Birinci ve ikinci tip tuğralar

Bazı yayınların 82] ilk yılda tuğra istifi dışında, önemli ağırlık farklarının da bulunduğu, bunlar da göz önüne alınırsa üç değişik tipten söz edilebileceğini belirtmeleri üzerine, konu Sayın Cüneyt ÖLÇER’in koleksiyonu üzerinde incelenmiş ve İslâmbol baskılı gümüş 10 paralıklarda, ilk saltanat yılında, yalnız ağırlıkça değil, şekilde de farklı olan dört ayrı tip tespit edilmiştir.

Şekil 2: Birinci tip 10 Para (ağırlık: 4,36 gr., çap: 24,5 mm.)

Birinci tip 10 Paralarda ön yüzde I. Tip istifli tuğra bulunur. Tuğranın sağ üst tarafı boştur. Sayın Ölçer’in koleksiyonundaki parçanın da delik olması oldukça ender rastlanılan bir para olduğunu kanıtlamaktadır. Krause-Mishler’e göre 465 ayar gümüş olup, çapı 24,5 mm., ağırlığı 4,47 gr. dır. Koleksiyondaki parçanın çap ve ağırlığı ayrıca verilmiştir (Şekil 2). Yabancı kataloglarda C.82 (C= Craig) kod numarası ile belirtilmektedir.

Şekil 3: İkinci tip 10 Para (ağırlık : 3,91 gr., çap 24,5 mm.)

İkinci tip 10 Paralarda ön yüzde II. tip istifli tuğra bulunur. Tuğranın sağ üst tarafı boştur. Krause-Mishler’e 465 ayar gümüş olup çapı 25 mm., ağırlığı 4,71 gr. dır. Koleksiyondaki biraz yorgun nitelikli paranın şekil altında verilen çap ve ağırlığı bu belirtilenden azdır (Şekil 3). Yabancı kataloglarda C.88 kod numarası ile belirtilmiştir.

Şekil 4: Üçüncü tip 10 Para (ağırlık : 3.10 gr., çap 23.0 mm.)

Üçüncü tip 10 paraların, ikinci tipten farkları, tuğranın sağ üst boşluğundaki yıldız şeklindeki süs ile çap ve ağırlığındaki belirgin azalmadır. Yıldız şeklindeki süs, bilindiği gibi 1 ilâ 19 saltanat yıllı olağan 5 paralarda da görülmektedir. Koleksiyondaki paranın çap ve ağırlığı şekil altında verilmiş olup delik dolayısıyla ağırlığından bir miktar kaybetmiş olduğu düşünülebilir (Şekil 4). Yabancı kataloglarda bu üçüncü tiple ilgili herhangi bir kayda rastlanmamıştır.

Şekil 5: Dördüncü tip 10 Para (ağırlık: 3,27 gr., çap: 23 mm.)

Dördüncü tip 10 paranın, üçüncü tipten farkı, tuğranın sağ üst boşluğundaki süsün stilize lâle biçiminde olmasıdır. Bu süs ile 20 paralıklarda da karşılaşılmakladır. Çap ve ağırlık hemen hemen üçüncü tiple aynıdır. Krause-Mishler’e göre ayarı yine binde 465’tir. Aynı tip 19. saltanat yılına kadar sürmüş olup yabancı kataloglarda C.88a kod numarası ile belirtilir. Koleksiyondaki parçanın çap ve ağırlığı şekil altında verilmiştir (Sekil 5).

Bu vesile ile, Sultan Selim III’ün İslâmbol baskılı bütün ilk saltanat yılı gümüşlerinde en az iki ya da üç ayrı tip bulmanın mümkün olduğunu, belirtelim.

İlk saltanat yılıyla ilgili olmamakla birlikte, Selim III 10 paralarında karşılaşılan ve meraklılarca bilinen ilginç bir kalıp hatasından da burada sez edilecektir.

Şekil 6: Saltanat yılı erörlü 10 Para (ağırlık: 3,20 gr., çap: 23 mm.)

Saltanat yılı fazladan konan iri bir nokta ile 2 yerine 02 alarak yazılmış bu 10 para (Şekil 6), bir söylentiye göre ters 20 olarak okunabilir ve bazı darb yetkilileri ile hakkâkların, 19. saltanat yılını sürerken hakkedilmiş olan padişaha muhabbetlerinin devamını dolambaçlı bir şekilde tezahür ettirmeleriyle ilgilidir. Bu satırların yazarı, Alemdar Mustafa Paşa’nın yaklaşan hareketini göz ardı etmemekle birlikte. Mustafa IV döneminde böyle bir cüretin gösterilebileceğinden şüphelidir ve parayı bir kalıp hatası olarak kabul etmeye daha yatkındır.

TEŞEKKÜR:

Koleksiyonunu inceleyerek fotoğraf almama izin veren Sayın Cüneyt ÖLÇER’e burada teşekkürü bir borç bilirim.