ÜNİK BİR ARTUK SİKKESİ

İbrahim-Cevriye ARTUK

Mardin Artuklarından Hüsam el-Din Timurtaş ile Amcazadesi Şirbarik’in müştereken bastırdıkları tarihsiz bir sikkeyi tanıtmağa çalışacağız.

20-21 mm., 2,40 gr.

Tarihi araştırma:

Sikkenin ön yüzünde okuduğumuz “Hüsam el-Din”, hiç kuskusuz Mardin Artuk oğullarından Hüsam el-Din Timurtaş’tır. 516-547 (1122-1152) Hüsam el-Din Timurtaş, Necm el-Din İlgazi’nin oğludur. Babası O’nu daha küçük yaşta iken geçici bir süre için, hâkimi bulunduğu Halep’te vekil olarak bırakmıştı. 510 (1116) da, babası Necm el-Din İlgazi. Halife el-Musterşid Billâh ve Suttan Mahmud’a karşı mücadeleye cesaret edemeyerek Mardin’e gelip himayesine sığınan kayınpederi, Hille Emiri Dubeys b. Sadaka’nın affedilmesi hususunda Hüsam el-Din Timurtaş’ın da bulunduğu bir heyeti Sultan’a göndermişti [1]. Sultan Mahmud Necm el-Din İlgazi’nin Dubeys hakkındaki şefaati kabul etmemesi üzerine, Ahlat’taki Ermenşahlar’ın elinde bulunan Meyafârikın’i kendisine gücenmemesi için Necm el-Dîn İlgazi’ye ikta’ olarak verdi. Böylece bu şehir Mardin Artuk oğullarının sahip oldukları topraklara eklenmiş oldu.

516 (1122) senesinde Necm el-Din İlgazi’nin ölümünden sonra büyük oğlu Hüsam el-Din Timurtas Mardin’e, diğer oğlu Şems el-Devle Süleyman İlgazi Meyafarikın’e ve yeğeni Bedr el-Devle Süleyman Abd el-Cebbar naibi bulunduğu Haleb’e hakim oldu. Hakimiyeti 515-517 (1121-1123) senesine kadar sürdü.

Hüsam el-Din Timurtas 24 Rebiülevvel 518 (11 Mayıs 1124) de amcasının oğlu Nur el-Devle Belek b. Behram, Menbiç sahibi Hassan b. Gümüştekin Baalbeki’nin bazı ahvalinden şüphelendiği ve aleyhinde bazı sözler söylediği haberini alması üzerine, bu şehri o’nun elinden almağa karar verdi. Bu iş için amcazadesi Hüsam el-Din Timurtas’ı memur etti. Halta Timurtas’a bir miktar asker verip Menbiç’e yollayarak Hassan’ı ondan alıp Telbaşar’a yürümesini bildirmesini, Hassan’da Menbiç’den çıkar çıkmaz hemen kendisini tutuklamasını söyledi. Timurtaş Hassan’ı tutuklayarak Harput’a gönderip orada büyük bir kuyuda hapsetti, kaleyi kuşatmayı da sürdürdü. Hassan’ın kardeşi İsa, Franklara haber göndererek yardımlarını istedi. Hatta Menbiç’i Jocelin’e vereceği vaadinde bulundu. Urfa Kontu Jocelin, bütün haçlı büyüklerini maiyetine çağırdı [2].

Şecaati ile tanınmış olan Maraş ve Keysum Kontu Geoffroy ile Delük ve Raban Senyörü Mahuis başta olmak üzere, senyör ve şövalyelerin ekserisi onun maiyetinde toplandılar ve aşağı yukarı 10.000 den fazla atlı ve piyade Menbiç beldesine yürüdü. 18 Rebiülevvel (5 Mayıs) pazartesi sabahı başlayan şiddetli ve korkunç savaş, Türklerin kat’i muzafferiyetleri ile sona erdi. Başta Maraş Kontu dahil olmak üzere Haçlıların en gözde şövalyeleri telef oldu [3].

Emir Belek, Menbiç savaşını amcazadesi Timurtas’a bırakarak Franklar tarafından muhasara altına alınan Sur şehrinin yardımına koşmaya karar vermişti. Şam Emiri Tuğtekin Belek’i bu hususta iş birliği yapmaya davet ediyordu. Emir Belek, Menbiç Kalesine karşı kurulacak mancınıkların yerlerini tespit için, başında tolgası, elinde kalkanı ile dolaşır durumda emirler verirken, kaleden atılan bir ok ile sol köprücük kemiğinden vuruldu. Rivayet edildiğine göre, oku kale kumandanı İsa atmıştı. Belek oku çıkararak, yanında bulunanlara, “Bu ok bütün Müslümanlara vurulmuş bir darbedir” dedi, biraz sonra ruhunu teslim etti. 518 Rebiülevvel (6 Mayıs 1124 Salı günü) Kahraman Emir’in cenazesi Haleb’e getirilerek Makam-ı İbrahim’in ön tarafına defnedildi [4].

Emir Belek her bakımdan mükemmel bir insan idi. Herkes, o’nu sever ve hürmet ederdi.

518 (1124) de Halep’te bastırdığı gümüş sikke 18 mm. çapında ve 1.75 gr. ağırlığındadır.

Dimaşk sahibi Melik Rıdvan’ın kızı Ferhunde Hatun ile evli Kahraman Belek için gayet güzel bir mezar yapıldı. Senelerden sonra o zarif lahit Şam Müzesine gönderilmek üzere muvakkaten Halep Lisesi’nin bahçesine konuldu. 1924 senesinin ilkbaharına kadar Halep Lisesi’nde kaldıktan sonra nihayet Şanı Müzesi’ne nakledildi.

Emir Belek’in mezar taşları [5]

Halep’te İbrahim Peygamber Mezarlığında görülen bu tip mezarlar grubunun üzerindeki yazılar Fatımî devrine ait değil, bilakis yukarı Irak yazıları ile münasebettardır. Şu halde Suriye’de gördüğümüz bu tip mezar taşları, Türk Prenslerinin bu yerleri tabiiyetleri altına aldıklarını ispat etmektedir [4].

Emir Belek’in zevcesi Ferhunde Hatun, daha önce Necm el-Din İlgazi’nin nişanlısı idi. Fakat İlgazi nişanlısının yüzünü görmeden öldüğü için Emir Belek ile evlendi [6]. Emir Belek’in bundan bir kızı oldu, bu da Fahr el-Din Kara Arslan b. Davud’un karısı idi. Emir Belek’in muasırlarından el-Azimi o’nun Şehinşah isminde bir oğlundan ve bu emirzadenin, Emir Zengi’nin Halep emareti zamanında 528 (1134) de Kudüs Kralı Foulque’e karşı yapılan bir savaşta şehit olduğundan söz eder [7].

Melik Rıdvan’ın Ferhunde Hatun 2. izdivacını Bedr el-Devle Süleyman ile, 3. izdivacını el-Seyid Hüsam el-Din Timurtaş ile yaptı.

Yukarıda sözü edilen sikkenin arka yüzünde okuduğumuz “Şirbarik”, Artuk sülâlesinden Alpyaruk’un torunu ve Ali’nin oğlu idi. Aynı soydan gelen Şah Melek Şirbarik’in kızı ile evli bulunuyordu.

542 (1147) yılında tarihçi İbn Ezrak, bize bu senede basılan sikkeler hakkında şunları söylüyor: 542 (1147) senesinde el-Seyid Hüsam el-Din bakır paralar bastırdı ben Maden’e gidip paraların kıymetleri ile bakır satın aldım [8].

Sikkenin kesim yeri ve tarih yoktur. Önyüzünde, sağ tarafa dönük diademli bir insan başı bulunup Seleukuslardan 7. Anthiohus’un sikkesi taklidindedir. Boynunu üzerinde  yazılıdır. Bu sikkedeki  adı sonradan, yani Necm el-din Alpi zamanında kontrmark olarak vurulmuştur. 25 mm. çapındadır. Arkayüzünde:

okunur.

Emir Şirbaruk, Hüsam el-Din Timurtaş’ın ölümü ürerine Fahr el-Din Kara Arslan’ın hizmetine girdi ve biraz sonra Necm el-Din Alpi’nin hizmetine döndü.

Şirbarik’in çocukları, Sevinç, İsmail, Göz Hatun, Tuğrul Bey olup ve bir cariyeden de Zengi adında bir oğlu vardı. Zengi bir müddet babasının hizmetinde kaldıktan sonra Mısır’a gitti ve orada öldü. Tuğrul Bey ise Hısınkeyfâ’da öldü. Meyafarikın’e getirilerek defnedildi. Sevinç ise bu saydığımız çocukların en büyüğü idi. Melek Rıdvan’ın kızı Safiye Hatun ile evli bulunuyordu. Fakat bunun nesli devam etmedi.

Meyafarikın (Silvan) deki Artuk sülâlesinin en yaşlısı bulunan Şirbarik b. Ali b. Alp Yaruk 566 (1170) senesinin Recep aynıda öldü. Bistan el-Hırdeli’deki kubbede defnedildi [9].