TÜRK NUMİSMATİK DERNEĞİ - YAYINLAR

Nümismatik biliminin yalnız paralar, madalya ve madalyonlar, nişanlar, mühürler ile sınırlı kalmadığı, tarihi ve ticari değeri olan darbedilmiş diğer nesneleri de kapsadığı bilinir. Son yıllarda, ülkemizde bu son türden koleksiyoncularında hızla arttığı sevinilerek izlenmektedir. Ulaşım ve iletişim araçları jetonlarından, işyerlerinde kullanılan kredi fişleri ve markalara kadar pek çok şey günümüzde giderek daha aranılır duruma gelmektedirler. Önümüzdeki günlerde, Sayın Rıfat Kılar tarafından bu konuların geniş bir bölümünü kapsayacak bir kataloğun yayınlanacak olması, işin kazandığı önemi iyi bir şekilde ifade etmektedir.

Genelde, Osmanlı nümismatiğinin en güzel taraflarından birini oluşturan tam keşfedilmemiş ve her an yeni sürprizlere açık olma nitelikleri, Osmanlı son dönemi ile daha çok cumhuriyet yıllarına tekabül eden bu yeni koleksiyon türlerinde de mevcut olup, koleksiyoncular açısından çok çekicidir.

Bu yazıda, “Oyun Alâtı Resmi” plaketlerinden söz edilecektir. Bir nevi yerel yönetim vergisi olan oyun alatı resmi, halka açık yerlerde bulunan tavla, dama, satranç, bilardo gibi oyun aletlerinden tahsil edilmekteydi.

Derneğimizin değerli üyelerinden Sayın Celil ENDER’in yardımlarıyla bu konuda tespit edebildiğim kanunlar ve bunların konuyla en ilgili hükümleri aşağıda sunulmuştur.

Madde 1: Kulüb, kahvehane ve gazinolarla kır bahçelerinde ve emsali eğlence mahallerinde bulunan beher bilardodan senevi beş lira ve tavla, dama ve satranç tahtalarının beherinden senevi üç lira resim alınır.

Madde 2: Birinci maddede yazılı yerleri işletenler her sene haziran ayı içinde bu yerlerde mevcud resme tâbi oyun aletlerinin cinsini ve mikdarını gösterir bir beyannameyi makbuz mukabilinde bağlı bulundukları varidat idaresine vermeğe ve tahakkuk ettirilecek rüsumu mal sandığına yatırarak her oyun aleti için alacağı levhaları oyun aletinin münasib bir yerine vazeylemeğe mecburdurlar.

Madde 3: Temmuzun birinci gününden itibaren yapılacak yoklamada levhasız görülecek oyun aletlerinin resmi iki kat olarak alınır.

Madde 4: Birinci maddede yazılı yerleri işletenler mali yıl içinde yeniden satın alacakları oyun aletlerini, aldıkları tarihten itibaren on gün içinde bir beyanname ile varidat idaresine bildirmeğe ve ikinci maddede yazılı şekilde resim ve levha muamelesini yapmağa mecburdurlar.

Madde 5: Varidat memurları her sene temmuz ayı içinde mıntıkalarında bulunan birinci maddedeki yerleri dolaşarak buralarda bulunan oyun aletlerinin resmi ödenmiş olup olmadığını tetkik etmeğe ve bu kontrolü senenin gayrı muayyen zamanlarında asgarî üç defa tekrar etmeğe mecburdurlar.

Defterdar, malmüdürü, varidat müdürü, varidat kontrol memurları ile varidat kontrolörleri ve maliye müfettişleri de bu mahallerde kontrol yapmağa salahiyetlidirler.

Madde 8. Yoklamalarda levhasız görülen oyun aletlerinin yoklamadan evvel beyannamesi verilmiş ve resmi de ödenmiş olduğu anlaşılır ise levna talik edilmemiş olmasından dolayı cezaen resimlerinin yüzde yirmisi 6 ve 7. maddelerde yazılı şekil dairesinde tahakkuk ettirilerek tahsil olunur.

Madde 1: Belediyeler ve köylerce kendi hududları içindeki kulüb, kahvehane ve gazinolarla umuma mahsus kır bahçelerinde ve panayır yerlerinde bulunan her tür bilardodan senevi beş ve tavlaların, dama, satranç tahtalarının ve domino ve tombala takımlarının her birinden senevi üç lira resim alınır.

Madde 2: Birinci maddede yazılı yerleri işletenler her sene belediye ve köy idarelerinin mali yıllarının birinci ayı içinde bu yerlerde mevcud resme tâbi oyun aletlerinin cins ve mikdarını gösterir bir beyannameyi makbuz mukabilinde, belediye tahakkuk şubesi teşkilâtı olan yerlerde bağlı bulundukları şube memurluğuna ve bulunmayan yerlerde belediye reislerine, köylerde köy muhtarlarına vermeğe ve tahakkuk ettirilecek rüsumu yatırarak her oyun aleti için alacağı levhaları oyun aletinin münasib bir yerine vazeylemeğe veya bunları damgalattırmağa mecburdurlar.

Madde 3: Belediye ve köy idarelerinin malî yıllarının ikinci ayı içinde yapılacak yoklamada levhasız veya damgasız görülecek oyun aletlerinin resmi iki kat olarak alınır.

Madde 4: Birinci maddede yazılı yerleri işletenler sene içinde yeniden satın alacakları oyun aletlerini, aldıkları tarihten itibaren on gün içinde bir beyanname ile ikinci maddede yazılı yerlere bildirmeğe ve aynı maddede yazılı şekilde resmini vererek damgalattırmağa ve levha muamelesini yapmağa mecburdurlar.

Madde 5: Belediye ve köy memurları üçüncü maddede yazılı oylar içinde mıntıkalarında bulunan birinci maddedeki yerleri dolaşarak buralarda bulunan oyun aletlerinin resmi ödenmiş olup olmadığını tedkik etmeğe ve bu kontrolü senenin gayri muayyen zamanlarında tekrar etmeğe mecburdurlar.

Belediye namına temyizen tedkikat talebinde bulunmak salâhiyeti, belediye tahakkuk şube teşkilâtı olan yerlerde bu şubelerin şeflerine ve olmayan yerlerde belediye reislerine aiddir. Köylerde bu salâhiyeti muhlarlar istimal eder.

Madde 9 Yoklamalarda levhasız görülen oyun aletlerinin yoklamadan evvel beyannamesi verilmiş ve resmi de ödenmiş olduğu anlaşılırsa levha talik edilmemiş olmasından dolayı cezaen resimlerinin yüzde yirmisi 6, 7 ve 8 inci maddelerde yazılı şekil dairesindeki tahakkuk ettirilerek tahsil olunur.

Madde 12 Oyun aletlerine konulacak levhalar ve soğuk damgalar Maliye ve Dâhiliye Vekaletlerince tayin olunacak şekil dairesinde darbhanece hazırlanır.

3. 3434 sayılı Oyun ve Alet ve Vasıtalarından Belediye ve Köy idarelerince alınacak resim hakkında kanunun belediyelerle ilgili 1 inci maddesi hükmü.

Görüldüğü gibi, önce genel bir vergi karakterini taşıyan “Oyun Alâtı Resmi”, daha sonra belediyeler ve köy idare heyetleri gibi yerel yönetimlerin gelir kaynaklarına katılmış ve nihayet 26 Mayıs 1981’de yürürlükten kaldırılmıştır. Bulup tesbit edebildiğimiz kanunlar yukarıda belirtilenler olmakla birlikte, bu resmin tahsilinin cumhuriyet dönemi öncesinde, Osmanlı devletinin son yıllarında başladığı koleksiyonlarda bulunan plaketlerden anlaşılmaktadır. İleride bu ilk dönemlerdeki kanun ya da kararnamelerin de bulunacağı umudunu taşıyorum.

3434 sayılı kanunun 12. maddesinde darbhanece hazırlanacağından söz edilen bu plaketleri 2 ana grupta toplanabilen 5 ayrı tip olarak sınıflandırmak mümkündür.

Osmanlı dönemine ait olduğu kabul edilen ayyıldızsız A türünde: (1)339, yılına rastlanılmıştır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında, harf devrimi öncesine ait olan B türünde 1340, 1341, 1926, 1927, 1928 yıllarına rastlanılmıştır.

Son döneme ait olan C türünde: 1929 ilâ 1962 (dâhil), 1964 ilâ 1969 (dâhil). 1971 ilâ 1973 (dâhil) yıllarına rastlanılmıştır. Sayın Bünyamin KAYNAR’ın koleksiyonunda kontrmark şeklinde 1970 yılı mevcut olup atlayan 1963 yılı ile 1973 sonrası yıllara da ileride belki rastlanılabilir.

oyun alatı

339

resmi alınmıştır

oyun alatı

1928

resmi alınmıştır

1938

oyun alatı

resmi alınmıştır

Fotoğrafta görülen A tipi plaketin ağırlığı 3,21 gr., B tipinin ağırlığı ise 2.86 gr.’dır. C tipi, B tipine yakın olmakla birlikte yıllar boyunca çap ve ağırlığında artı eksi farklılıklar görülmektedir. Metal genelde pirinç alaşımı olmakla birlikte, C tipinde bazı yıllarda tunç görünümü de vermektedir.

Bilardo

1341

Resmi alınmıştır

Bilardo

1966

Resmi alınmıştır

Cumhuriyet dönemi harf devrimi öncesine ait D türünde, 1341 yılı görülmüş (şekildeki 2, 19 gr.), 1340 yılı duyulmuştur.

Son döneme ait E türünde: 1932, 1944, 1946, 1966 yıllarına değişik koleksiyonlarda rastlanılmıştır.

Bilardo plaketleri, oyun alatı plaketlerine göre çok daha nadirdir. İleride Osmanlı tipiyle de karşılaşılması mümkündür (C tipi?). Metal genelde yine pirinç alaşımdır. Şekildeki E tipinin ağırlığı, bir fikir vermek amacıyla 3,13 gr.’dır.

Konuyla ilgilenen nümismatların, yukarıda sunulan bilgilere katkılarını beklemekteyiz.

Koleksiyonlarını incelememe izin veren Sayın Rıfat KILAR ve Sayın Bünyamin KAYNAR’a teşekkürlerimi belirtmeyi bir borç bilirim.