MADENİ PAY KUPONLARI
Tevfik Seno ARDA
Batı Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinde ticarî pullar (trading stamps) çok yaygın bir kullanıma sahiptir. Özellikle büyük mağaza zincirleri, sürümü arttırmak için, ya alınan her parça mal başına değerine gere belirli bir miktarda, ya da ödenen bedelin belirli beher birimi başına ticari pul verirler. Bu pullar genelde bu iş için hazırlanmış özel defterlere yapıştırılır. Defter pulla dolduğunda, ya ilerde aynı mağazalar grubundan yapılacak alışverişler için belirli bir avans değer, ya da bazı hediye eşyalar kazanılmış olur.
Ticari pul uygulamasına Türkiyede daha önceleri küçük çapta teşebbüs edilip edilmediği pek belli olmamakla birlikte, büyük ve yukarıda belirtilen ülkeler mertebesinde kullanılması, altmışlı yılların sonlarında görülür. Günaydın gazetesi önderliğinde Pay Kuponu adı altında, ticari pul uygulanmasına geçilmiştir. Üye mağazalar alış-veriş yapanlara, ödedikleri paranın belirli bir yüzdesi oranında pay kuponu pulu veriyorlardı. Gazetenin kendisi de zincirin içinde idi ve sayı başına 3 pay kuponu veriyordu (Şekil: 1). Belirli miktarda pay kuponu biriktirenler, bunlar karşılığında pay kuponu hediyeleri veren mağazalardan çeşitli eşyalar alabiliyorlardı. Bu dağıtım mağazalarında geçerli para, pay kuponu idi.
Belki bu benzeyişten hareketle, belki de eşya dağıtımı yerine daha ucuza gelebilecek bir şey vermenin çekiciliğiyle, üzerlerinde Türk büyüklerinin gravürleri bulunan, madalyona benzeyen albenili madeni pay kuponları darbettirildi. Paraya benzeyiş, madalyonların tersinde pay kuponu olarak değerlerinin belirtilmesiyle sürdürülmüştü. Birçok kimse bu sempatik madeni pay kuponlarını saklamayı kullanmaya tercih de edecekti. Birkaç yıl çok iyi iş yapan pay kuponu müessesesi, burada bizi ilgilendirmeyen sebeplerle sonraları sönecektir.
Şekil: 1
Madenî pay kuponlarının gravöru o dönemin birçok hatıra parasına da imzasını atan Avni KUMUKtur. Kalıpları darphane dışı özel bir iş olarak hazırlamıştır. Ancak baskı, 70li yılların başında Darphanede yapılmıştır. Baskı sayıları öğrenilememiştir.
Madenî pay kuponlarının pek çok kimse tarafından bilinen kupürleri, 10 ve 100 Pay Kuponu değerinde olanlarıdır.
10 Pay Kuponu: Alüminyum, Çap: 23 mm., Ağırlık: 1,60 gr.
Şekil: 2
Önyüz: Ortada, Bozkurt başı kabartması çevresinde On Pay kuponu yerine geçer.
Arkayüz: 10 Pay Kuponu
100 Pay Kuponu: Alüminyum, Çap: 32 mm., Ağırlık: 3,20 gr.
Şekil: 3
Önyüz: 5 ayrı gravürlü 5 ayrı tip (kabartma büst çevresinde, Türk Büyükleri ile Alparslan, Fatih, Kanuni, Barbaros, Fevzi Çakmak)
Arkayüz: 100 Pay Kuponu
Bilinen ve bugün dahi sıkça rastlanan bu 10 ve 100 Pay Kuponluk kupürlerin yanı sıra, 50 ve 250 Pay Kuponu değerinde olanlarla da, çok ender de olsa karşılaşılabilmektedir.
250 Pay Kuponu: Pirinç, Çap: 32 mm., Ağırlık: 12,65 gr.
Şekil: 4
Önyüz: 5 ayrı tip (100 pay kuponluklarının aynı)
Arkayüz: 250 Pay Kuponu
50 Pay Kuponu: Pirinç, Çap: 32 mm., 6,66 gr.
Şekil: 5
Önyüz: Kabartma arma çevresinde Türk Spor KlüpleriKarşıyaka
Arkayüz: 50 Pay Kuponu
Bir önce tanıtılan 250 Pay Kuponluk kupürden daha da ender olan 50 Pay Kuponluk bu kupüre, Sayın Rıfat KILARın koleksiyonunda rastlanılmıştır. Başka spor kulüplerinin arma ve adlarını taşıyanların da varlığı mümkündür.
İşte, bu mağazalar zincirinde bir süre para gibi geçerli olan pay kuponlarının ve onların madenî büyük kupürlerinin kısa hikâyesi ve tanıtımı. İlginizi çekebildiğini umar, bu konuda sunduğum bilgiye değerli katkılarınızı beklerim.
Bu yazıyı hazırlarken bilgilerine başvurduğum Sayın Erdoğan ARIPINAR, Sayın Avni KUMUK beylere, koleksiyonlarını incelediğim Sayın Rıfat KILAR ve Sayın Büynamin KAYNARa, ayrıca yakından ilgilenen Sayın Orhan Halûk ERİŞ ve Sayın Celil ENDERe teşekkürü bir borç bilirim.