MÜNİH DARBHANESİNDE TAKLİT EDİLEN OSMANLI MADENİ PARALARI
Rolf EHLERT-Ertekin YENİSEY
Osmanlı Sultanlarından Mustafa III, Abdülhamid I ve Selim III devirlerinde Münih darbhanesinde Osmanlı altın ve gümüş paraları taklit edilmiştir. Buna benzer ve devlet politikasına uygun düşmeyen taklit para basımının İtalyada Modena ve Parma, Rusyada Petersburg ve Almanyada Durlach kentlerinde yapıldıkları bilinmektedir.
Bunların, genelde düşük ayarlı memleket içinde basılan diğer sahte paralar ile karşılaştırıldığında, kanun ve nizamlara uygun vezindeki hakiki Osmanlı paraları ağırlıklarında oldukları ve hakikileri ile hiçbir farkları olmadıkları görülür.
Her şeye rağmen, adı geçen paralar Osmanlı devletinin bilgisi olmaksızın darbedildiği için SAHTE para sayılırlar.
Sahte para bastıranlar (Kalpazanlar), Avrupa pazarlarında Amerika menşeli gümüşün ucuz alınabilmesi ve paranın nominali ile gümüş değeri arasındaki fark sayesinde büyük kâr elde ediyorlardı.
Eski Alman vesikalarından anlaşıldığına göre, ticaret ve para tedavülü bu tip taklit paralar yüzünden herhangi bir zarara uğramamış. Çünkü bu paralar yüksek kaliteli maden ve yüksek ayarlı metalden olup, çok kaliteli baskıya sahiptiler. Bu yüzden bu paralar halk tarafından sevilerek kabul ediliyordu.
Osmanlı madeni paralarının Münih darbhanesinde taklit edilmiş olduğu, şimdiye kadar sadece Münih devlet madeni paralar koleksiyonu kataloğundaki kalıp örnekleri ve Karlsruhedeki Baden eyalet arşivinde bulunan kanıt belgeler sayesinde ispat edilebilmiştir.
Kalıp örnekleri 1 ve 2 nci levhalarda gösterilmiştir.
Aşağıdaki paraların kalıp örnekleridir:
1. 1 Kuruş, Mustafa III, 1171/84
2. 1 Zolta, Mustafa III, 1171/85 (3 ayrı kalıp çifti)
3. 1 Kuruş, A. Hamid I, 1187/2
4. 2 Zolta, A. Hamid I, 1187/5
5. 1 Kuruş, A. Hamid I, 1187/9
6. 1 Zer-i Mahbub, Selim III, 1203/15
7. 1 Fındık, Selim III, 1203/1
8. 1/4 Fındık, Selim III, 1203/15
Paraların darbında Matris kullanılmış olması kabul edilemediğinden, çok sayıda kalıp tanzim edilmiş olduğu aşikârdır. Münih devlet madeni paralar arşivinden elde edilen bilgilere göre para darbları için ilk defa takriben 1800 yıllarında matris kullanılmıştır.
Münihli Laugtmayer kardeşlerin 29.06.1793 tarihli bir haberinden anlaşıldığı üzere, Münih darbhanesinde, Hollandalı Yahudi şirketinin siparişi ile Türk kuruşları darbedilmiştir. O devirde, 6 veya 14 adet para kalıbı olması icap ediyordu. Bu kalıplar bugün için mevcut değildirler.
5.6.1793/Şevval 1207 tarihinde Münih Bavyera eyaleti darbhane ustası J. Scheufel v. Ahamstein, Durlach kentindeki darbhane ustası dostuna yazdığı mektuptan edinilen bilgilere göre, 5.3.1778 (Sefer 1192) tarihinde 490.000 Türk kuruşu basılmıştır. Ancak basılan paraların nominalleri ve kim tarafından bastırıldığı konularını mektubunda kaydetmemiştir.
Basılan 490.000 adet paranın yalnızca 450.000 adeti piyasaya sürülmüş, geriye kalan kısmı, beheri 5.000 adetlik 8 Çuval geri gönderilerek eritilmiştir.
Bu paraların darbedildikleri vesikalarla sabit olduğu halde, darbedilen nominaller hakkında sadece tahminler yürütebiliyoruz.
Buna göre, bu darb işleminde 1 numaralı paranın ve 2a, 2c ve 3 numaralı paraların basılmış olması ihtimali mevcuttur. 1 ve 2 numaralı paralar esasen ilk defa III. Mustafanın ölümünden sonra basılmış olmalıdırlar, çünkü Abdülhamid I devrinde Mustafa IIIün paralan tedavülden kaldırılmamıştır. Sultan Mustafa IIIün ölümünden sonra başka darbhanelerde de para basıldığı bilinmektedir.
Tabii 1778 tarihinden önce de bu tip paraların basıldığı düşünülebilinir.
4 ve 5 numaralı (2. sahifede) paraların kalıp örnekleri ve Laugtmayer kardeşlerin 29.6.1793/11.1207 H tarihli ifadelerinden elde edilen sonuçlara göre 1793 tarihinden önce de taklit para basımı yapılmıştır.
J. Scheufelin mektubu esasen 1793 tarihli olup, geçmişi göz önüne alarak yazılmıştır. Çünkü paraların basımı bu tarihten 15 yıl önce yapılmıştır. Münih belgelerine göre J. Scheufel 1793 yılında artık görev başında değildi. Mektubunda, para basımında çalışan birçok kimsenin bu arada çoktan öldüklerini de yazmıştır.
6-8 numaralı (2. sahife) kalıp örnekleri, altın paralarda da taklit işleminin yapılmış olduğunu işaret etmektedir, fakat bunlar hakkında da sağlıklı bir bilgi bulunamamıştır.
Bavyera devlet arşivindeki belgelerde, bu para basma işleminin devletin bilgisi altında olup olmadığını kanıtlayıcı hiçbir bilgi bulunmamaktadır.
Bu konu ile ilgili belgeler 1806 yılında, yani altın para basımından en geç 3 yıl sonra imha edilmişlerdir.
Darb işlemi o kadar gizli tutuluyor du ki, J. Scheufel bile mektubunda yazdıklarının gizli tutulmasını özellikle rica ediyordu.
Böylece bu güne kadar birçok soru cevapsız kaldı.
Bugüne kadar Münih darbhanesinde basılan paralardan henüz ele geçen olmamıştır.
Okuyuculardan ricamız, koleksiyonlarındaki, 1 ve 2. sahifedeki kalıp örneklerine uygun paraları TND Bültenlerinde yayınlamaları veya bizimle temasa geçmeleridir.
Kesilmiş olan kalıpların çokluğu nedeniyle, buna benzer paraların bulunmasının çok zor olduğunu bilmekteyiz.
Ama buna rağmen Osmanlıcı nümismat arkadaşlarımızın, araştırmalara ışık tutacak yardım ve desteklerini esirgemeyeceklerine inanıyoruz.
KAYNAKLAR:
- Türkenmünzen aus Durlach Soweit der Turmberg grüsst 06.1953 von Dr. Fr. Wielandt.
- Selim III and Mustafa IV Silver and Gold Coins (Admirable copies from the mints at St. Petersburg and
Durlach) The Numistatic Circular 04.1987 von Kenneth M. MacKenzie.
- Urkunden aus dem Bayrischen Staatarchiv und der Staatl. Münzsammlung München.
