Bültenlere Dön

CUMHURİYET DÖNEMİ ÖNCESİ

İSTANBUL DENİZ TAŞIMACILIĞINA İLİŞKİN ÜÇ JETON

Tevfik Seno ARDA-Rıfat KILAR-Bünyamin KAYNAR

Son iki yıl, Cumhuriyet dönemi öncesi İstanbul’daki deniz taşımacılığına ilişkin jetonlar açısından, son derece verimli geçmiştir. Gerçekten, 1989 yılında Rıfat KILAR’ın “Türk Nümismatiğinde Jetonlar I” kitabında, bilinen tek Şirket-i Hayriye jetonunun yayınlanmasından kısa bir süre sonra, önce bu jetonun bir eşi bulunmuş, daha sonra Haliç’te çalışan gemilere ilişkin bir jeton ve nihayet ABD’de 1991 ilkbaharında yapılan bir müzayedede de Şirket-i Hayriye’nin diğer bir tip jetonu ortaya çıkmıştır. Bu kısa yazı, günümüzde bilinen bu üç tip jeton konusunda bilgi vermeyi amaçlamaktadır.

Bilindiği gibi, İstanbul kıyıları arasında insan taşınmasının, kayık ve benzerlerinden kurtulup günümüz anlayışına uygun ilk yapılışı, 1840 yılı civarında, İngiliz ve Rus bayraklı gemiler ile başlamıştır. 1843 yılında, Bahriye Nezaretine bağlı olmak üzere “Fevaid-i Osmaniye” adı altında bir işletme kurulmuş ve “Eser-i Hayır” adlı ilk Türk bayraklı yolcu vapuru Boğaziçi’nde çalışmaya geçmiştir.

Fevaid-i Osmaniye, Sultan Abdülaziz döneminde bir ara “İdare-i Aziziye” adını ve, daha sonra da, Cumhuriyet dönemine kadar, “İdare-i Muvakkata”, “İdare-i Mahsusa”, 1910’da “İdare-i Seyr-i Sefain” gibi isimler almıştır.

Şirket-i Hayriye ise, özel bir şirket olarak 1850’de beheri 3000 kuruştan 2000 hisseli olarak kurulmuş ve Boğaz seferlerini üzerine almıştır. İdare-i Mahsusa, Şirket-i Hayriye ve Şark Şimendiferleri kendi aralarında yapmış oldukları anlaşma gereğince, yolcu taşıma hatlarını genişletmişler ve Galata, Haydarpaşa, Beşiktaş ile Üsküdar arasında çeşitli hatlar açmışlardır.

Şirket-i Hayriye’nin kurulduğu ilk yıllarda iskelelerin bulunmaması nedeni ile, yolcuların vapurlara kayıklar aracılığı ile binip indikleri, ilk iskelenin 1850-1851 yılları arasında Üsküdar’da inşa edildiği, ikinci yapılan iskelenin ise 1852 yılında inşa edilen Çengelköy iskelesi olduğu, Şirket-i Hayriye ile ilgili kaynakçada verilen bir incelemeden anlaşılmaktadır. Söz konusu yazı dizisinde belirtildiği üzere, iskeleler inşa edilmeye başlandıktan sonra, yolcular vapurlara binmeden önce iskelelerde marka, gemilere bindikten sonra ise bu markalan vapurdaki görevlilere vererek bilet almakta idiler. Daha sonraki yıllarda, üzerlerinde ücret yazılı olmayan biletlerin kötüye kullanıldığı anlaşılarak, Hüseyin Haki Bey’den sonra Şirket-i Hayriye müdürlüğüne atanan Hafız Vehbi Efendi’nin döneminde, üzerinde gidilecek iskele ve ücret yazılı biletler bastırılmıştır. Yazımızda tanıtımı yapılan 1 ve 2 numaralı jetonların, Şirket-i Hayriye’nin ilk dönemlerinde kullanıldığı sanılmaktadır.

Haliç üzerinde vapurla yolcu taşımacılığı da aynı yıllarda başlamıştır. Bu taşımacılık, verilen bir imtiyaza dayanmaktadır. Hicrî 1263 (1847) tarihli bir irade, Haliç’te işleyen vapurlar ve kayıkçılar arasındaki çekişmeleri önlemeye yöneliktir ve “Derun-u Haliç” ten söz edilmektedir. Bu arada, köprünün 1845 yılında yapılmış olması, “Derun Köprü” deyimini açıklamaktadır.

Günümüzde, bu döneme ilişkin olarak bilinen üç ayrı jeton tipi aşağıda tanıtılmaktadır.

1. Şirket-i Hayriye I. Mevki Üsküdar Jetonu:

Bu jeton, önceden Rıfat Kılar’ın kitabında, De-A kod numarası ile yayınlanmıştır.

35 mm. çaplı, 4.28 gr. ağırlıklı bu pirinç daire biçimli jetonda bütün yazılar dişi (içe gömük) niteliktedir. Yazarlarca bilinen iki örnek Cem MAHRUKİ ve Bünyamin KAYNAR koleksiyonlarındadır.

2. Şirket-i Hayriye 40 Para Değerli Jeton:

Bu jeton 1991 ilkbaharında, A.B.D.’de yapılan yazışmalı bir müzayedede, A.B.D., Fransız ve Türk jetonları koleksiyonu yapan Robert LUBETKIN tarafından satın alınmış ve Türk nümismatlarına duyurulmuştur.

Yüksekliği ve genişliği dıştan dışa 30 mm. olan, yuvarlatılmış köşeli bu üçgen pirinç jeton, 3,60 gr. ağırlıklı olup yazıları kabartmadır.

3. Haliç İmtiyazı 20 para Değerli Jeton:

Yine 1991 yılı içinde Bünyamin KAYNAR tarafından satın alınan ve üzerindeki “Derun-köprü” ibaresinin “köprü iç tarafı” anlamına geldiği ilk olarak Celil ENDER tarafından belirlenmiş bu jetonun, yukarıda belirtilen Haliç İmtiyazının vapurlarına ait olması gerekir.

34 mm. çaplı, 5.00 gr. ağırlıklı daire biçimli bu pirinç jetonda da, bütün yazılar dişi (içe gömük) niteliktedir.

Yazarlar, zamanla söz konusu döneme ait değişik tipte başka jetonların da ortaya çıkabileceği kanaatini paylaşmaktadırlar.

TEŞEKKÜR:

Yazarlar, elindeki jetonun yayınlanmasına izin veren Mr. Robert LUBETKIN ile kendilerini Haliç konulu 1263 tarihli iradeden haberdar eden Sayın Celil ENDER’e teşekkürleri sunarlar.

KAYNAKÇA:

Yıllar Boyu Tarih Mecmuası, Yıl 1983 Ekim ve Kasım sayıları, “Boğaziçi’nin Mimarı: Şirket-i Hayriye” başlıklı yazı dizisi.