Bültenlere Dön

İZMİR DEFİNESİ-1930

Feza DEMİRKÖK

İstanbul Arkeoloji Müzeleri Nümismatik Kabinesi’nde, dubletlerde env. no. 49'da 95 adet [1], koleksiyonda ise env. no. 11916-11966' da 51 adet olarak kayıtlı bulunan, toplam 146 adetlik Pers Siglos definesi, 1930 yılından önce İzmir’de bulunmuştur [2].

Grubun içindeki 4 adet siglosun dışında diğerlerinin tamamıyla presli (ön ve arka yüzlerin darb yoluyla düzleştirilmiş) olması, şimdiye kadar gün ışığına çıkartılan siglos buluntularında ise böyle bir duruma rastlanılmamasının, defineye özel bir önem kazandırdığı ve en azından nümismatik çalışmaları açısından yararlı olabilecek bazı verileri içerdiği düşüncesindeyim.

Defineyi tanıtmaya geçmeden önce Pers-Anadolu ilişkileri ile ilgili kısa bir hatırlatma yararlı olacaktır.

Pers Kralı Kyros II (İÖ 559-529 ) Med Kralı Astyages’e baş kaldırarak bu krallığı ortadan kaldırır ve İran Yaylası’ndan Kızılırmak’a (Halys) dek uzanan büyük Pers Krallığını kurar. Daha sonra, Kappadokia’ya giren Lydia kralı Kroisos’u burada yenerek 546'da Sardes şehrini alır. Lydia Krallığı’nın yıkılmasından sonra Persler, Harpagos ve Mazares adındaki komutanlarının idaresinde Batı Anadolu’ya girerler ve İonia şehirlerini ele geçirmeye başlarlar.

Persler, idare merkezleri Sardes ve Daskyleion (Ergili) olmak üzere iki satraplık kurarak İonia ve Aiolia şehirlerini bu satraplıkla bağlarlar. Dareios I zamanında (İÖ 522-486) Pers Krallığı’nın sınırları, doğuda İndos’dan batıda Ege kıyıları ve Tuna’ya, Kuzeyde Kafkasya’dan güneyde Nubya’ya dek uzanır.

Pers Krallığı’nın yaklaşık 200 yıl süren bu egemenliği, Büyük İskender’in İÖ 334'de Anadolu’nun Batı kıyılarındaki başlıca limanları ve iç şehirleri ele geçirmesi ile Batı Anadolu’da, İ.Ö. 331 de Arbela yöresinde yapılan Gaugamela muharebesinden sonra ise tüm Asya’da sona erer [3].

Metroloji:

Greklerce genellikle “Darik” olarak bilinen Pers İmparatorluk para birimi, altın, bunun da küçük birimi olan ‘Siglos’ ise gümüş sikkelerdir. Regling, siglos metrolojisi ile ilgili ayrıntılı analizinde, normal ağırlığı 5.60 gr. , en yüksek ağırlığı 5,88 gr. , ortalama ağırlığı 5,38 gr. olarak verir. Hazırlanacak bir grafik, sikke kütlesinin 5,26 gr. ve 5,60 gr. arasında merkezlendiğini gösterir [4]. Elimizdeki siglosların ağırlıkları da 5,47 gr. ortalama ile yukarıda verilen bu 5,38 gr. ortalama ağırlıkla yaklaşık olarak uygunluk sağlamaktadır. Kaydettiğimiz en düşük ağırlık, 4,97 gr. , en yüksek ağırlık ise 5,86 gr. dır. Aynı ağırlığa sahip 3 ve daha fazla örnek alındığında çıkan ortalama 5,47 gr., tüm ağırlıklar alındığında çıkan ortalama ise 5,44 gr. dır.

Ağrlık Tablosu

Definenin durumu:

Definedeki siglosların, 4 adedinin dışında [5] preslenmiş olduğunu yukarıda belirtmiştik. Bu presli siglosların bazılarında, ön yüzdeki kral figürü seçilmezken, birçoğunda görülebilmektedir. Ayrıca yine arka yüzde, bir kaç siglosun dışında, presleme işleminin tam olarak silemediği quadratum incusum’un seçilebilmesi ve genelde sikkelerin ön yüzlerinin arka yüzlere oranla daha parlak olması, ön arka yüz saptamasına yardımcı olmuştur. Grubun içinde bir kaç parça halinde bulunan sikkelerin zahmetsizce birleştirilmesi ve işlemden sonra aralarda hemen hemen eksik ve boşluk kalmaması, kanımca parçalanmasının pres yapılırken meydana geldiğini göstermektedir. Çünkü grubun geri kalan sikkelerinde doğal nedenlerden kaynaklanan herhangi bir çözülme görülmemektedir. Bu yüzden sikke kenarlarındaki kesik ve kırıklarında bu işlem sırasında oluştuğunu düşünebiliriz.

Kral tiplemeleri:

Pers dareikos ve siglosları, ön yüzde görülen kral betimlerine göre 4 gruba ayrılır.

         a. Kral, sol eli ile yay, sağ eli ile kama tutar.

         b. Kral, sol eli ile yay, sağ eli ile mızrak tutar.

         c. Kral ok atar durumdadır.

         d. Kral, sol eli ile yay, sağ eli ile iki ok tutar, yarım figürdür.

İlk 3 grupta da Pers kralı “diz kapağı koşusu” diye adlandırılan pozisyondadır.

Definedeki sigloslar, yukarıdaki gruplamada ilk iki grubu (a ve b) içermektedir. Definede bulunan 4 adet mızraklı tipin [6] tümünün kondisyonları kötüdür. Bunlar Carradice’in “Krali okçu” tiplemelerinde geç IIIb ye girmektedir [7]. Carradice, Tip III b sigloslannın İÖ yaklaşık 480'lerde görülmeye başlandığını söyler [8]. Definenin 11965 env. nolu siglosunun varyasyonu Babelon tarafından Artaxerxes I (İÖ 465-425) dönemine tarihlenmiştir [9].

Gruptaki diğer sigloslar Carradice’in tiplemelerinde erken ve geç Tip IV’e girerler. Bu tiplemeler göz önüne alındığında, definede, sayısal çokluk bakımından ilk sırayı erken Tip IV alır. Geç Tip IV’ü içeren sikkeler daha azdır. Definede az sayıda da olsa “belsiz” ve figürün bacak bölümlerinin yer almadığı “yarım” tipler de bulunmaktadır.

Definedeki pressiz sigloslar da (4 adet) Carradice’de erken ve geç Tip IV’e girer. Carradice, Tip IV sigloslarının İÖ yaklaşık 450'de tedavüle çıktığını belirtir [10]. Bu dört siglosları 11931 env. nolu olanı belsiz tiptir ve arkayüzünde, quadratum incusum içinde, sağ üst köşede, sola doğru, stilize aslan başı yer alır. Bu siglosun varyasyonu BMC’de İÖ yaklaşık 400'e tarihlenir [11]. Cepheden stilize aslan başı da grup içinde 1 adet olarak bulunmaktadır ve aynı döneme tarihlendirilir [12]. 11952 env. nolu sikkenin varyasyonu ise Babelon tarafından Arses dönemine (İÖ 338-337) tarihlendirilmiştir [13]. Babelon ayrıca, kral tiplemelerinde, Arses’in büyük ve eğri bir buruna, büyük bir yüze, ucu göğüs üstüne inen çok uzun bir sakala sahip olduğundan ve tiarasında 4 sivri uç bulunduğundan söz eder ki [14] elimizdeki siglos bu betimleme ile uygunluk göstermektedir [15].

Kontrmarklar:

Definedeki siglosların ön ve arka yüzleri bol miktarda kontrmarklanmışlardır. Bunların, bazı antik alfabelerin harflerine ya da hayvan veya çiçek sembollerine ait olduğuna ilişkin bir takım görüşler vardır. Rapson, sigloslar nerede darbedilmiş olursa olsun, bu tarz darbın Hindistan’da çok yaygın olduğunu, sigloslar üzerindeki kontrmarklarla, kare biçimli ve kontrmarklı Hindistan sikkeleri arasında özdeşlik kurarak, burada kullanım görmesi için sarraflar ya da tüccarlar tarafından darbedilmiş olabileceğini [16] öne sürer ve bunlardan, en azından bazılarının Brahmi ve Kharosthi alfabelerindeki harfleri içeren, Hindistan orijinli kontrmarklar olduğunu iddia eder [17].

Babelon’un görüşüne göre kontrmarklar başlıca Doğu Akdeniz’de yapılıyordu Yalnız 5. yy'ın sonuna doğru Pers satrapları, hâkimiyetleri altındaki halkın ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla İÖ yaklaşık 386'dan 333'e kadarki yarım yüzyıllık süre içersinde önemli miktarda sikke darbettiler. Kontrmarkların başlıca kullanıldığı, büyük satraplık sikkelerinin doğuşundan önceki daha erken dönemde, siglosların küçük Asya ve Suriye’de büyük ölçüde sirkülâsyonu olmalıydı. Fakat Pers sigloslarının Yunanistan’a girişi, gereksinimin lokal ve satraplık sikkeleri tarafından karşılanmasıyla İÖ 4. yy'da büyük ölçüde sınırlandı. Bu tarihten itibaren bu geç dönem sigloslarındaki kontrmarklar erken dönem sigloslarındakilerle aynı değildir [18] (sayılan daha azdır).

Definedeki siglosların en erkeninin Artaxerxes I’e, en geç olanın ise Arses’e tarihlenebileceğini düşünürsek grubun yaklaşık 127 yıllık bir dönemi içerdiğini görürüz. Definedeki pressiz siglosların da bir hayli kullanım gördüğü anlaşılmaktadır. Carradice, siglos gruplarının tarihlendirilmesinde, onların yıpranmış durumlarını dikkate almamız gerektiğini, birbirini izleyen her bir darbın neredeyse aynı desenler ve aynı ağırlık standardında basılmış olduğunu ve böyle bir sikke sisteminde, değişen politik ve ekonomik koşullara göre sikkenin değer kaybetmesinin söz konusu olmadığını, siglosların yıllar geçtikçe sirkülâsyonda kalmaya devam edip giderek yıprandıklarını belirtir [19].

Definenin neden ve ne zaman preslendiğini sorusuna cevap ararken, yine grubun uzun süren sirkülasyon dönemini göz önünde bulundurmanın, ayrıca sikkelerin yeniden darbedilmek amacıyla preslenmesi fakat darb işleminin gerçekleşmemesinin Büyük İskender’in Batı Anadolu’ya gelişi ile ya da bu olayla ilgili olabilecek önemli siyasal-ekonomik bir nedene dayanabileceği kayda değer bir olasılıktır. Bu durumda preslenme ve gömülme tarihini, Arses dönemine tarihlediğimiz siglosu dikkate alarak İÖ 337-334 arasında verebiliriz.

Özellikle grubun içindeki 4 adet pressiz siglosun durumunu açıklamak, yukarıda öne sürdüğümüz düşüncenin buna cevap verememesi dolayısıyla belki de başka presli siglos definelerinin bulunması ve incelenmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.

NOT:

Yardımlarından dolayı Sn. Turan GÖKYILDIRIM'a ve fotoğrafların çekimini gerçekleştiren Sn. Turhan BİRGİLİ’ye teşekkür ederim.