Bültenlere Dön

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA GERÇEKLEŞTİRİLEN

İMAR HAREKETLERİ İLE İLGİLİ OLARAK BASILAN İKİ MADALYON

İsa AKBAŞ

19. yüzyılın ilk yarısı içinde, Sultan Mahmud II’nin saltanat döneminde başlayan yenileşme hareketleri incelendiğinde önce askeri, daha sonra sivil kuruluşlarda yapılan düzenlemeler yanında, gerçekleştirilen diğer düzenlemelere bağlı olarak batılı normların da kabul edildiği anlaşılmaktadır. Önce Avrupa devletlerinin nişan ve madalyalarına eşdeğerde askeri ve sivil nişanlar ile madalyalar ihdas edilmiş, bunu önemli olayları ileriye yansıtmak amacı ile bastırılan anma madalyonları takip etmiştir. Bu yazıda tanıtılan iki madalyon ise 19. yüzyılın ikinci yansında Osmanlı İmparatorluğu’nda gerçekleştirilen iki olay ile ilgilidir.

1. İzmir-Aydın Demiryolu Madalyonu:

Sultan Mahmud II’den sonra Osmanlı tahtına çıkan Sultan Abdülmecid döneminde de devam eden yenileşme hareketlerinin en önemlilerinden biri, ülkede demiryollarının tesisi için harekete geçilmesi olmuştur. Hazine uzun zamandır süregelen savaşlar sebebi ile zayıf kaldığından, bu konuda Avrupa sermayesinin celbi için çeşitli firmalara imtiyazlar verilmiştir. İngiliz firmalarına verilen ilk iki imtiyaz Köstence-Boğazköy (Çernavoda) ve İzmir-Aydın demiryollarının inşası olup, Köstence-Çernavoda demiryolu inşasına daha sonra başlanmış olmasına karşılık İzmir-Aydın demiryolundan önce tamamlanarak 4 Ekim 1860 tarihinde hizmete açılmıştır [1]. 1856 yılında temeli atılan İzmir-Aydın demiryolunun temel atmasında kullanılan gümüş mala, hattın mühendisi tarafından İzmir valisine takdim edilmiş ve bir fermanla malanın kabulü ve 28 Eylül 1862 tarihinde işletmeye açılan hattın, 14 Eylül 1862 tarihinde alınan bir kararla Aydın’a kadar uzatılması kararı alınmıştır. Madalyonun 1280 tarihli olması aynı yıl içinde hattın Aydın’a vardığını göstermektedir. Madalyonun en önemli yanı, özellikle İngilizlere verilmiş diğer demiryolu imtiyazlarının da tamamlandığında anma madalyonları basılmış olabileceğine gösterge olmasıdır. Örnek olarak İzmir-Kasaba demiryolunu inşa eden İngiliz firmasının başmühendisi Mr. Prayt ve diğer mühendislere 28 Recep 1282 tarihli bir fermanla nişan verilmiş olması bu kanaate varmama sebeptir.

Londra darphanesi hakkâklanndan G. Kenning tarafından imal olunan madalyon gümüşten olup 34 mm. çapındadır (Resim 1). Özellikleri şöyledir:

2. Ayasofya Camisinin Tamiri Madalyonu:

İmparatorluğu’nun inşa edilen en büyük kilise Ayasofya, başlangıçta hatalı inşa edilmiş olması sebebi ile inşaatın bitmesinden sonra ortaya çıkan aksaklıkların giderilmesi amacıyla tamir gerektirmiştir. Bizans döneminde yapılan tamirlerden sonra Osmanlı İmparatoru Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethi üzerine camiye çevrilen kilise, Fatih, Beyazıd II, Kanuni Süleyman ve Selim II dönemlerinde de onarım görmüştür. Murad III döneminde Mimar Sinan tarafından esaslı şekilde onarılmış, bundan sonra yapılan en geniş onarım Sultan Abdülmecid döneminde gerçekleşmiştir. İstanbul’da Rusya Sefaret binasını inşa eden İtalyan mimarlar Fossati kardeşler, bu işe memur edilmemişlerdir.

Caminin başarılı bir şekilde onarımı üzerine 26 Muharrem 1267 tarihli (5 Kasım 1849) ferman ile ilgili bir madalya hazırlanması istenmiş ve beş ay sonra tamamlanan madalya padişaha takdim edilmiştir. 9 Cemazi-ül Ahıra 1267 tarihli bir rapor ile Ayasofya Cami-i şerifi’nin tamirine ait madalyaların huzura takdim edildiği görülmektedir (Bakınız Belge 2). Bilinen Ayasofya’nın tamiri madalyalarından değişik olan [2] bu madalya bakırdan imal edilmiştir.

Her iki tarafından da Ayasofya’nın iç görünümü resmedilmiştir. Bilinen altın, gümüş ve bakır madalyaların 1265 tarihini taşımalarına karşılık bu madalyada miladi tarih olarak 1847-1849 tarihlerinin görülmesi ya özel bir amaç güdülerek basıldığını, yahut madalya da tercih edilecek figürün aranmasına dönük bir protip örnek olabileceğini düşündürmektedir.

Brüksel-Belçika Darphanesinde basılan bakır madalyanın hakkakı aynı darphanenin hakkaklanndan J. Wienere’dir. Hakkak, 1843 yılında anılan darphanede hizmete başlamıştır.

Madalyanın özellikleri: Madeni: Bakır (AE), çapı: 60 mm., kalınlığı: 7 mm.

T. C. Başbakanlık Arşivleri Şube Müdürlüğü

İstanbul Osmanlı Arşivleri - İradeler Tasnifi No: Dâhiliye: 28502.

Utufetli Efendim Hazretleri,

Saye-i şevke-i hazret-i mülukanede İzmir’de inşa olunmakta olan demiryo­lu İzmir’e birbuçuk saat mesafede kâin Buca nam mahalle reşide olduğu ve oraya dahi inşası lazım gelen mevkifin vazı esasına suru alınmış idüğü ifade­sine dair İzmir Valisi devletlü paşa hazretlerinin varid olan tahriratı manzur-u âli buyurulmak için arz ve takdim kılındığı ve tarik-i mezkûr mühendisi tara­fından vali-i müsairünileyh hazretlerine ihda olunan malanın tıyneti ecizi ol­ması ile tevkifi kabulü hakkında her ne vech ile irade-i seniyye-i hazret-i şehinşahi müteallik buyurulur ise iktlza-i âlisi olmak üzere cevabkarane yılacağı beyane ile tezkire-i senaveri terkimine iptidar olundu efendim.

Fi 4 şevval sene 75.

Not:

Malanın 40 dirhem ağırlığında ve gümüşten olduğu aynı belgenin ekindeki arz tezkeresinde kayıtlıdır.

T.C. Başbakanlık Arşivleri Şube Müdürlüğü

İstanbul Osmanlı Arşivleri-İradeler Tasnifi No: Dâhiliye: 13951.

Utufetlu Efendim Hazretleri,

Ayasofya Camii Şerifinin tamirine vukubulan muvaffakiyet saadet gayet hazret şehin şahinin yadigâr-ı muhas-ı şiarı olmak üzere takdim olunan ma­dalyalardan melzuf pusula Mucibince altmış kıta sim ve nühas madalya­lar.../irsal utufilerine kılınmış olduğu biyanı ile tezkire-i saveri takdim kılın­dı efendim.

Fi 9 cumadi-ül ahira 267.