Bültenlere Dön

NÜMİSMATİK ve BU İLME GÖNÜL VERENLER

Cevriye-İbrahim ARTUK

Bu makalede, kısaca nümismatik ilminin teşekkülü, bu uğurda çalışanlar, koleksiyonlar, bu ilmin ilişki içerisinde bulunduğu diğer ilimler, sikkelerin faydaları ile bazı yerli ve yabancı nümismatların isimleri ve ilgi alanları ele alınacaktır.

Nümismatik ilminin babası olarak Avusturya’lı Abbot Joseph Hilarius Eckhel (1737-1798) kabul edilmektedir. Eckhel, İmparator Sarayında sikke koleksiyonu müdürü iken aynı zamanda da Viyana Üniversitesinde eski çağ tarihi üzerine dersler vermekteydi. Saray koleksiyonunda bulunan Roma ve Grek sikkelerini inceleyerek onların kataloğunu yapıyor (Doctrina Numorum Veterum 1774; 4 cildi Yunan ve 4 cildi Roma sikkeleri olmak üzere 8 cilt) ve bu eser ile de nümismatik ilminin esaslarını ortaya koyuyordu.

Daha sonraki yıllarda, ilmi mecmualar, nümismatik lügatları yazılmaya başlanmış, Nümismatik dernekleri kurulmuş ve kongreler düzenlenmiştir.

19. yüzyılın başlarında Paris sikke kabinesi müdürü Mionnet Theodore Edme, antik devir nümismatiğinin genel bir kataloğu üzerine çalışmalar yapmıştır. İlerliyen yıllarda Paris Bibliothèque Nationale katalogları yazılmış, British Museum katalogları meydana getirilmiş, İtalya, İspanya, Romanya ve Yunanistan’da enstitüler kurulmuştur. Sadece Fransa’da 1890'lı yıllarda antik sikkeler üzerine yazılan eser sayısı 7200 dür.

Paris sikke kabinesi müdürü Ernest Babelon, “Traité des Monnaies Grecques et Romaines” isimli eseri yazmış, ancak tamamlayamamıştır.

British Museum müdürü Barclay Vincent Haed, “Historia Numorum” (Sikke Tarihi) isimli eserini vermiştir. İsim latince olmasına rağmen, eser ingilizcedir. Eserde coğrafi sisteme göre kral, devlet ve şehirlerin bastırdıkları sikkeler yer almıştır.

Schrötter’in “Wörterbuch der Münzkunde” (Nümismatik Lügatı) isimli eserinde tüm maddeler alfabetik sıra ile verilmiştir.

Berlin Müzesi sikke koleksiyonu müdürü Kurt Regling (1876-1935), “Die Antike Münzen” isimli kitabı yazmıştır. Bu nümismat İstanbul Arkeoloji Müzesi Sikke Kabinesi’nde de çalışarak; Büyük Ada definesi ile Mardin ve Diyarbekir definesi kitaplarını meydana getirmiştir. Bu kitaplar dilimize çevrilmesine rağmen basılamamıştır.

Nümismatik ilmi ile meşgul olunmağa ve sikke toplanmasına Rönasans ile başlanmıştır. 1374 yılında ilk sikkelerin toplanmaya başlandığını ve koleksiyonlar oluşturulduğunu görüyoruz. Bu dönemde prensler, küçük çapta da olsa saraylarında sikke koleksiyonlarına yer vermişlerdir.

15. yüzyılda sikke toplama saraylardan halka yayılmıştır. 16. yüzyılda ise konuya merak giderek artmış, koleksiyon sayısı 950’yi bulmuş, küçük el kitapları ve makaleler yazılmıştır. Sikkeler üzerine ilk ciddi tanımlamalar ve koleksiyon kataloglarının yapılması 17. yüzyılda başlamış ve 18 inci yüzyıl başlarında akademik bir disiplin altına sokulmuştur.

Nümismatik ilmi;

• sikkelerin üzerindeki yazının okunması gerektiği için Paleografi’ye, yani yazı ilmine,

• yazılara mana verebilmek için Filolojiye,

• bu yazıları kimlerin yazmış olduğunu tesbit edebilmek için tarih ve coğrafyaya,

• sikkelerdeki resimlerin anlaşılabilmesi için din tarihi ve mitolojiye,

• sikke tarihlerini tesbit edebilmek için kronolojiye,

• sikkelerin ağırlık ve şeklini tesbit edebilmek için metrolojiye,

• ve nihayet, sikkeler o devrin ekonomisine ve ticari kapasitesine bağlı olduğundan ekonomi tarihine ihtiyaç gösterir.

Başlı başına küçük birer sanat eseri olan sikkeler tarihi vesikalardır. Bunlar, bize:

• Yerleri bilinmeyen şehirlerin yerlerinin (İbrahim Artuk Harunabad şehrinin Van ilinin Bahçekale ilçesine bağlı bir yer olduğunu 1976 yılında Londra’daki bir seminerde ispat etmiştir) tesbitini,

• Hiç bilinmeyen bir sikkenin (İbrahim Artuk Osman Gazi’ye ait bir akçenin bulunduğunu, Karasioğulları’nın sikke bastırdıklarını, Artukoğulları’ndan Artuk Bey’in torunu Şir Barik’in, Hüsameddin Timurtaş ile beraber sikke bastırdığını ispat etmiştir) varlığını,

• İzleri yok olmuş çeşitli eserlerin (Diyonizos, Asklepios ve Nicaea mabetleri gibi) varlıklarının tesbitini,

• Şehirlere verilmiş (meselâ, İznik şehrine: parlak, büyük, sadık dost, aşırı dindar ve altın şehir gibi) isim ve ünvanları,

• Varlıklarından haberimiz olmayan heykellerin varlıklarını,

• Çeşitli şehirlerde düzenlenen müsabakaları,

• Hükümdarların saltanatlarının kat’i başlangıç tarihlerini,

• İmparator ve hükümdarların almış oldukları isim ve ünvanları,

• İmparatorların hayatları boyunca neler yaptıklarını,

• Gelip geçmiş hanedanların hangi soya ait olduğunu,

• Nesli tükenmiş bitkilerin (Sylphion bitkisi) varlıklarını,

• Askeri, sivil ve dini yapıların nasıl olduklarını,

• Milletlerin maden bakımından zenginliklerini,

• Güzel sanatlardaki üstünlük derecelerini,

• Tarihi olayların yazılı kaynaklara göre doğruluklarını,

• İmparatorların dini inançları ile onların hangi ilah ve ilahelere hürmet ettiklerinin tesbitini,

• Devletlerin ticari ve siyasi yayılışlarını,

• İmparatorların halk ile nasıl temas kurduklarını göstererek ve bildirerek ışık tutarlar.

Nümismatik Sahasında Çalışanlar:

Abdüllatif Subhi Paşa (1818-1886):

Sami Paşa’nın oğlu ve Hamdullah Suphi’nin babasıdır. İlk nümismat ve koleksiyoncumuz olup islâmi ve gayri islâmi sikkelerden oluşan zengin bir koleksiyona sahipti. Çeşitli nazırlıklarda bulunmuştur. Arapça, farsça, fransızca ve rumca lisanlarına vakıftı. Genç yaşında eski eserlere ilgi duymaya başlamış, daha 28 yaşına geldiğinde 6000 dena fazla gayri islâmi sikke toplamıştı. Bunun yanısıra çeşitli devirlere ait islâmi sikke ve mühürler de toplamaya devam etmesine rağmen bunlara dair bir katalog veya envanter neşretmemeiş, ölümünden sonra da koleksiyonuna gerekli ihtimam gösterilmediğinden tüm sikkeleri dağılmış ve nadir parçalar Paris, Viyana ve Berlin Müzeleri’ne satılmşıtır. İslâmi nümismatik üzerine muhtelif eserleri vardır.

İsmail Galib (Edhem) Bey (1848-1895):

Değerli meskûkat mütehassısı ve ilim adamlarımızdan birisi olup, ilmi yöntemlerle çalışan, tahlil ve tenkid yapan önemli bir nümismat ve islâmi sikkeler koleksiyoncusuydu. Sadrazam İbrahim Edhem Paşa’nın oğlu olup, Müze-i Hümayûn’un ilk türk müdürü Osman Hamdi ve Halil Edhem Bey’lerin kardeşidir. Şurayı Devlet Azası idi. Küçük yaşlarından beri islâmi mesukûkata merak sararak, onları büyük bir itina ile toplamış ve bunlardan da azami derecede faydalanmasını bilmiştir. Bu bakımdan eserleri türk meskûkat meraklıları için bir rehber ve başvuru kaynağıdır. Kardeşi, Müze-i Hümayûn Müdürü, mehum Osman Hamdi Bey’in ricası üzerine, müzede birikmiş olan islâmi sikkelerin okunmasını ve tasnifini bir memleket vazifesi olarak kabul etmiştir. İsmail Galib Bey’in vücuda getirdiği kataloglar, British Museum’un islâmi sikkeler üstadı Stanley Lane-Poole’un katalogları ayarındadır. Başlıca önemli eserleri:

- Takvim-i Meskukat-ı Selçukiye,

- Catalogue des Monnaies Turcoman,

- Meskukat-ı Türkmaniye,

- Meskukat-ı Kadime-i İslamiye dir.

Ahmed Tevhid (Ulusoy) Bey (1868-1940):

İslâmi sikke koleksiyoncusudur. Anadolu Selçukluları ve Beylik paraları üzerine yazılmış eserleri vardır. Bunlardan en önemlisi:

- Meskukat-ı Kadime-i İslamiye dir.

Mehmed Tahir Münif Paşa (1830-1910):

Vermiş olduğu dersler, yazmış olduğu eserler yanında üç kez de Maarif Nazırlığı’nda bulunmuş değerli bir bilim ve devlet adamıdır. Ayrıca, dış işlerinin çeşitli kademelerinde de bulunmuştur. Bab-ı Alî birinci mütercimliği sırasında “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniyye” cemiyetini kurdu. “Mecmua-i Fünun”u neşretmeye başaldı. Nümismatik ilmine araştırmacı olarak katkıda bulunmuştur.

Halil Edhem (Eldem) (1861-1938):

Önemli bir nümismat islâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Başlıca eserleri:

- Kurşun mühürler kataloğu,

- Düvel-i İslamiye (Lane-Poole’den tercüme ederek genişletmiştir),

- Meskükat-ı Kadime-i İslamiye, Osmanlılar Cilt I,

- İslami sikkeler için bibliyografya.

Mübarek Galib Bey:

İsmail Galib Bey’in oğludur. Önemli bir islâmi sikkeler koleksiyoncusuydu. Maarif Vekâleti Hars Müdürlüğü’nde bulumuştur. Koleksiyonunu Darbhane’ ye satmıştır. Meskukat-ı Kadime-i İslamiye serisinden, İlhanlı ve Kırım Hanları sikkeleri üzerine çalışmıştır.

Süleyman Sudî Bey (?-1896):

Darbhane müdürlüğü yapmıştır. Meskûkât üzerine eserler vermiştir. Başlıcaları :

- Defter-i Muktesit,

- Usul-u Meskukat-ı Osmaniye ve Ecnebiyye.

Kabuli Paşa:

Yunan ve Roma sikkeleri koleksiyoncusudur.

Paskal Bilezikçioğlu:

Osmanlı sikkeleri koleksiyoncusudur. Osmanlı sikkelerini konu alan bir çalışması vardır.

Demosten Baltacı Bey:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Koleksiyonunu Reşad Bey’e satmıştır.

Üsküdarlı Miralay Ali Bey:

Nümismat ve islâmi sikkeler koleksiyoncusu olup yayınlanmış makaleleri vardır. Osmanlı Nakışlı Mangırları koleksiyonunu Arkeoloji Müzesi’ne vermiştir.

Reşad Bey:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Kosova, Trabzon ve Edirne valiliklerinde bulunmuştur. Koleksiyonu Arkeoloji Müzesi’ne verilmiştir.

Mahrukizade Cafer Bey:

Nümismat ve islâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Bombay şehbenderi (konsolos) idi. Koleksiyonu Arkeoloji Müzesi’ne verilmiştir.

Ahmed Ziya Bey:

Nümismat ve islâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Koleksiyonunun akıbeti belli değildir.

Şamlı Yahya Bey:

Umumi islâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Maarif Vekâleti Müsteşarı iken ölen İhsan Sungu’nun babasıdır. Koleksiyonu, Halil Edhem Bey tarafından Arkeoloji Müzesi’ne satın alınmıştır.

Mesrur İzzed Bey:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Önceleri Darbhane memurluğunda bulunmuş, daha sonraları Yıldız Sarayı Çini Fabrikası Müdürü olmuştur. İstiklâl Madalyası onun eseridir. Osmanlı sikke koleksiyonunu Darbhane’ye satmıştır.

Ahmed Muhib Efendi:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Denizli Mebusuydu. Beylik sikkeleri koleksiyonuna sahipti.

Osman Ferid Sağlam:

İslâmi nümismatik ve epigrafi sahasında kendini çok iyi yetiştirmiş ve bu iki sahanın da üstadı olmuştu. Bilhassa Selçuk ve Osmalı sikkeleri üzerine engin bilgileri vardı. Çeşitli kişilerin sikke koleksiyonlarının devlet müzelerine satın alınması konusunda çabalar sarfetmiş, kurulan komisyonlarda da çeşitli görevler almıştır. Kendisinin de islâm devletlerine ait kıymetli bir sikke koleksiyonu vardı. Koleksiyonunu sağlığında Yapı ve Kredi Bankası’na satmıştır. Çok zengin kütüphanesi ise vasiyeti üzerine üyesi bulunduğu Türk Tarih Kurumu’na verilmiştir.

Osman Nuri Arıdağ:

Nümismat ve gayri islâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Arkeoloji Müzesi Sikke Kabinesi’nde çalışmıştır.

Behzad Hâki Butak (1891-1963):

Değerli tiyatro santçılarımızdan ve türk-islâm sikkeleri koleksiyoncularından birisi olan Butak, emsali az bulunur sanatkârlardandı. İslâmi sikkelerden müteşekkil bir koleksiyonu vardı. Bir ara, Avrupa’da basılan lehte veya aleyhte neşredilmiş Osmanlı madalyonlarına da ilgi göstermiş ve bunlardan da bir koleksiyon yapmıştı. Daha sonraları sikkelerini Yapı ve Kredi Bankası’na, madalyonlarını ise İstanbul Arkeolji Müzesi’ne satmış olup, mükerrer sikkelerini de doğup büyüdüğü şehir olan Bursa’nın müzesine hediye etmiştir. Eserlerinden başlıcaları:

- Resimli Türk Paraları,

- Cumhuriyet Devrinde madeni paralar (1923-1955).

Şerafettin Erel:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. Koleksiyonunu Arkeoloji Müzesi’ne ve Darbhane’ye satmıştır.

Ekrem Humbaracıbaşı:

İslâmi sikkeler koleksiyoncusudur. İş İdaresi Müfettişliği’nden emekliydi. Koleksiyonunun bir kısmını Yapı ve Kredi Bankası’na satmıştır. Diğer kısmının ise akıbeti belli değildir.

Emin Bosch (1899-1955):

İstanbul Arkeoloji Müzeleri sikke kabinesinde çalışmış, Yunan ve Roma sikkelerini tasnif etmiştir. Nümismatik literatüre geçen pek çok eseri vardır.

Imhoof Blumer (1838-1920):

Griechische Münzen, İsviçre, 1838,

Kleinasiatische Münzen.

Ernest Babelon (1854-1924):

Traité des Monnaies Grecques et Romaines.

Barclay Vincent Head (1844-1914):

Historia Numorum.

Stanley Lane-Poole (1854-1931):

İslâmi nümismatik ile yakın ilişkisi olan herkes tarafından tnına ünlü bir nümismattır. 10 ciltlik “Catalogue of Oriental Coins in the British Museum 1875-1890” isimli eseri bu sahada çalışan her nümismat, koleksiyoncu ve araştırmacılar için vazgeçilmez bir rehberdir. Ayrıca, kendisinin nümismatik ve şarkiyat ile ilgili dergilerde sayısız makaleleri bulunmaktadır. Bu çalışmalarına ilaveten Lane-Poole’ın Arab cam ağırlıkları (sence) konusunu da çok iyi bir şekilde incelemiş ve bu sahada da eserler vermiştir.

Alexei Konstantinovitch Markow (1858-1920):

Aristokrat bir Rus ailesinin iyi yetişmiş bir üyesi olan Markow, 19 yaşından itibaren nümismatik bilgilerini neşre başladı. Yaptığı araştırmalar bir çok çevrede beğeni toplamıştı. 1880 ve 1881 yıllarında St. Petersburg Arkeoloji Enstitüsü’ndeki derseler ve konferanslara katıldı. 1886 senesinde de kendisine nümismatik kürsüsü tevdi edildi. St. Petersburg Ezmitaj Müzesi’nin şark paraları kabinesinin müdürü oldu. Markow’un en önemli çalışmaları doğu paraları üzerinedir.

Kurt Regling (1876-1935):

Die Antike Münzen.

George Carpanter Miles (1904-1975):

Mükemmel bir araştırmacı ve epigrafist, dikkatli bir tarihçi, değerli bir nümismat, çok tecrübeli bir arkeolog ve yetenekli bir dil bilimci idi. Phedelphia’da üniversite müzesi ve ve Bostan’daki Güzel Sanatlar Müzesi’nin kazı heyetlerinde görev aldı. 1946-71 yılları arasında American Numismatic Society’nin çeşitli yönetim kademelerinde ve nihayetinde de başkanlığında bulundu. İslâmi nümismatik konusundaki eserlerinin çeşitliliği başarılarının birer vesikasıdır.

- Studies in Honor of George C. Miles. Beirut, 1974.

Bu 478 sayfalık armağan kitabında 165 eseri yer almış ve Miles her yönü ile tanıtılmıştır.

Paul Balog:

Roma sikke kabinesi müdürüdür. Eyyubi sikkeleri hakkında önemli bir eseri vardır.

- The Coinage of the Ayyubids. London, 1980. Royal Numismatic Society Special Publication Number 12.

John Walker (1900-1964):

İslâmi nümismatik sahasının değerli otoritelerinden biri olan John Walker, Glasgow Üniveristesi’nde görevli olup, esas uzmanlık alanı “semitik döller” üzerindeydi. 1931 yılında British Museum’da Sikke ve Madalyalar Bölümüne asistan olmuş ve bu dönemde eksikliğini duyduğu “Catalogue of Oriental Coins” isimli eserin çalışmalarına başlamıştır. 1952 senesinde sikke kabinesinin başına geçen Walker, 1956 senesinde de söz konusu kataloğun ikinci cildini neşretmiştir. John Walker, çalışmalarını islâmi nümismatiğin dışına kaydırarak “hatıra sikkeleri” üzerine de kıymetli çalışmalar yapmıştır. Önemli eserlerinden:

- Arap Sasani Sikkeleri. Londra, 1941,

- Arap, Bizans ve Emevi Sikkeleri Kataloğu. Londra, 1956.

John Allan (1884-1955):

Doğu nümismatiği ve bilhassa Hint sikkeleri üzerine dünya otoritelerinden biri olan John Allan, Edinburg ve Leipzig Üniversitelerinde başarılı bir eğitimden sonra 1907 senesinde British Museum sikke ve madalyalar kabinesine girmiş, 1931 senesinde de bu kabinenin başına getirilmiştir. 1949 senesinde sikke ve madalyalar kabinesinden emekli olduktan sonra Edinburg Üniversitesi’nde Sanskritçe öğretmenliği yapmıştır. Allen, otoritesi olduğu doğu nümismatiği üzerine olan şöhretini, bilhassa British Museum katalogları, çeşitli ansiklopedi ve dergilerdeki tarihi ve nümismatik konuları üzerindeki yapıtları ile pekiştirdi. En önemli eserlerinde biri:

- Numismatic Chronicle. Volume 16, London, 1956.

Michael Broome:

- A Handbook of Islamic Coins. Seaby, London, 1985.

H. H. Abdul-Wahab:

- Un tournant de L’histoire Aghlabite, Tunis 1937.

M. Bagir el-Hussaini:

- The Islamic Coins During the Atabik Period. Baghdad, 1386 (1966).

Muhammad Abu’l-Faraj al-Ush:

Şam milli müzesi sikke kabinesi şefi idi.

- Trésor de Monnaies D’argent trouvé a Umm-Hajarah, Sassanides, Arabo-Sassanides, Umayyades et Abbassides conservé au Musée National de Damas. Damas, 1972.

- The Silver Hoard of Damascus. Damascus, 1972.

John Masson Simith:

- The History of the Sarbadar Dynasty 1336-1381 AD. and its sources.Mouton the Hague. Paris, 1970.

Samir Shamma:

- el-Nukud el-İslamiye. Filistin, 1400 (1980).

Nasır Mahmud el-Nakşibendi:

- el-Dirhem el-Emevi el-Magrib. Baghdad, 1974.

- The Islamic Dinar in the Iraq Museum. Baghdad, 1372 (1953).